Rellen in Amsterdam

In juni 1966 braken in Amsterdam misschien wel de zwaarste rellen uit die Nederland na de Tweede Wereldoorlog had gezien. De aanleiding was een conflict over vakantiegeld. Bouwvakkers die niet bij een erkende vakbond waren aangesloten – en dat was in Amsterdam een grote groep – zagen twee procent van hun vakantiegeld ingehouden worden wegens de hogere administratiekosten die voor hen golden. Het leidde tot grote woede.

Er volgden grote protestbijeenkomsten, en tijdens een van die protesten overleed een metselaar aan een hartaanval. De Telegraaf beweerde de volgende ochtend dat hij door zijn mededemonstranten met een baksteen was geraakt. Een woedende menigte bouwvakkers trok daarop naar het Telegraafgebouw, en de rellen die volgden duurden nog dagen, waarbij het nodige in brand werd gestoken. De korting van twee procent werd uiteindelijk geschrapt.

Draagvlak genoeg

Het vakantiegeld heeft in het verleden kortom voor de nodige opschudding gezorgd.

Sinds 1968 hebben werknemers jaarlijks recht op vakantiegeld. Zoveel emoties als in de jaren ‘60 maakt het vakantiegeld nu niet meer los, maar het draagvlak voor vakantiegeld is wel ongekend hoog. Dat blijkt uit enquêtes die het Nibud jaarlijks hield tot 2019: 85% van de mensen die jaarlijks een extra uitbetaling krijgen in mei zijn daar tevreden mee.

Anders ligt dat bij de kleine groep werknemers die geen vakantiegeld ontvangt, maar in plaats daarvan maandelijks een kleine loonsverhoging heeft (een afspraak die in een cao kan worden vastgelegd). Van die groep is minder dan vier op de tien tevreden met die regeling. De helft zou het vakantiegeld gewoon weer liever in één keer ontvangen.1

Kortom, het lijkt erop dat Van Loenen met zijn pleidooi voor het afschaffen van het vakantiegeld vooral een debat wil creëren dat er niet is, en waar ook geen behoefte aan is.

Het nieuwe normaal

Vooropgesteld, de ‘undercovereconoom’ heeft natuurlijk volledig gelijk dat het idee van vakantiegeld wat paternalistisch aandoet. Er zit een bepaalde gedachte achter dat mensen zelf niet in staat zijn om te sparen, en dat de werkgever dat maar voor ze moet regelen. Normaal gesproken ben ik ook niet zo’n liefhebber van paternalisme, maar in dit geval maak ik daar toch een uitzondering voor.

Want als je Van Loenens redenering serieus neemt, moet je ook nadenken over wat er gebeurt als je het vakantiegeld afschaft. Zijn argumentatie over de voordelen van een loonsverhoging het hele jaar door is erg kort door de bocht. Hij suggereert dat mensen dan minder schulden maken en betere financiële keuzes maken, maar de logica daarachter is wat vergezocht.

Als het vakantiegeld wordt afgeschaft, betekent dat op korte termijn een maandelijks extraatje voor mensen in loondienst. Maar dat gevoel beklijft niet lang. Al snel voelt het gewoon als loon. En zodra dat gebeurt, past het hele prijsmechanisme van de economie zich daarop aan: de prijzen in de supermarkt, de huren, de zorgkosten, noem maar op. Dat is simpele macro-economie.

Het psychologische effect pakt waarschijnlijk nog negatiever uit. Uit onderzoek blijkt dat mensen na een financiële meevaller qua geluksgevoel snel terugkeren naar een bepaalde basislijn. Dat kleine extraatje per maand wordt al gauw het nieuwe normaal, en de gevoelde winst verdampt. En dan ben je dus ook nog eens je jaarlijkse extraatje kwijt. Het resultaat van afschaffing is dan het slechtste van twee werelden.

Wat zegt het Nibud?

Het opmerkelijke is dat Van Loenen zijn argumentatie stoelt op bevindingen van het Nibud, terwijl die zijn punt helemaal niet onderschrijven. Uit de Nibud-vakantiegeldenquête blijkt dat het grootste deel van de mensen het geld nog steeds uitgeeft aan vakantie. De groep mensen die het aan iets anders besteedt groeit wel, maar daar lijkt me weinig mis mee. Paternalisme waren we op tegen toch?

Wat daarnaast uit het Nibud-onderzoek blijkt, is dat een groeiende groep mensen het vakantiegeld gebruikt om schulden af te lossen of betalingsachterstanden in te halen: in 2015 was dat 12%, in 2019 18%. Van Loenen concludeert daaruit opmerkelijk genoeg dat mensen meer schulden maken vanwege het vakantiegeld, maar dat stelt het Nibud nergens. Het Nibud stelt juist het tegenovergestelde, dat het vakantiegeld vaak juist schulden voorkomt:

…uit onderzoek van het Nibud blijkt dat veel Nederlanders vaak geen toereikende buffer hebben opgebouwd. Het vakantiegeld kan een mooie aanleiding zijn om deze buffer aan te vullen. Een buffer is belangrijk om onverwachte, grotere en noodzakelijke uitgaven op te kunnen vangen.
(Vakantiegeldenquête, 2019, p. 7)

Er is in Nederland geen enkel onderzoek dat aantoont dat mensen meer schulden maken of meer impulsaankopen doen vanwege het vakantiegeld. En wat is er overigens mis met een impulsaankoop als je die gewoon kunt betalen met je jaarlijkse extraatje?

Het Nibud is na 2019 gestopt met de vakantiegeldenquêtes, mede door de coronapandemie. Recentere data is er dus niet, maar het volgende citaat staat nog steeds op hun website:

Als je een pleidooi wilt houden tegen het vakantiegeld, moet je dus niet bij het Nibud zijn, die is er juist uiterst positief over. Een woordvoerder van het Nibud sprak zich op Radio 1 afgelopen week nog krachtig uit vóór het behoud van vakantiegeld.

Talloze studies?

Van Loenen stelt in zijn stuk verder dat er ‘talloze studies’ zijn die aantonen dat mensen betere keuzes maken wanneer ze gedurende het gehele jaar meer verdienen, dan wanneer ze in één keer een groot bedrag ontvangen. Ik zou graag willen weten welke studies dat zijn, want ik heb ze niet kunnen vinden.

Er zijn wel onderzoeken, bijvoorbeeld naar uitkeringen in de Verenigde Staten, die laten zien dat een regelmatige uitbetaling een positiever effect heeft op de bestaanszekerheid van mensen dan een uitkering in één keer, omdat dat laatste vaker snel wordt uitgegeven waardoor mensen te weinig overhouden om de rest van de periode te overbruggen.

Maar dat is moeilijk te vergelijken met het Nederlandse vakantiegeld. Dat komt immers bovenop een normaal salaris en is niet bedoeld voor het primaire levensonderhoud. Nederland is wat dat betreft ook vrij uniek, nauwelijks een ander land kent een vergelijkbare eenmalige uitbetaling in mei. Die context is belangrijk.

Bovendien wijzen andere studies juist de andere kant op. Wie vaker betaald wordt, voelt zich subjectief rijker en geeft daardoor juist meer uit, niet minder. In één onderzoek werden mensen die dagelijks uitbetaald werden vergeleken met mensen die wekelijks betaald kregen. Op maandbasis gaf de eerste groep gemiddeld zo’n twintig dollar meer uit, terwijl het totale inkomen van beide groepen precies hetzelfde was. De wetenschappelijke basis voor Van Loenens argumentatie is dus op zijn minst wankel.

Een herwaardering van seizoensmatigheid

Maar er zit ook een economische logica achter het vakantiegeld die vaak onbenoemd blijft. Het bundelt koopkracht op een moment waarop de economie, en zeker de toeristische sector, daar op is ingericht.

Daarachter schuilt een gedachte die misschien wat uit de mode is geraakt: dat een samenleving baat heeft bij gedeelde ritmes. Dat mensen collectief op vergelijkbare momenten vakantie vieren, collectief extra uitgeven, collectief uitrusten. De economie (vooral de toeristische sector, de detailhandel en de horeca) was daar in grote lijnen op afgesteld.

Een pleidooi om het vakantiegeld af te schaffen past in de trend om al die seizoensmatigheid in de economie uit te willen bannen. Aardbeien en meloenen zijn inmiddels het hele jaar door verkrijgbaar in de supermarkt, en de Efteling is tegenwoordig ook in februari open, maar het idee dat we alle seizoensmatigheid uit het economisch leven kunnen wegrationaliseren is utopisch.

Voor veel werkende mensen geldt nog altijd dat ze gebonden zijn aan schoolvakanties, en de toeristische sector rekent nog steeds met hoog- en laagseizoen. Het vakantiegeld past in die cyclus.

Afschaffen betekent die cyclus verstoren en die bundeling van koopkracht verdwijnt dan ook. Vooral kleine ondernemers in de horeca en de toeristische sector zijn afhankelijk van die piek. Het zijn niet de grootverdieners die de gevolgen van het wegvallen van die gebundelde koopkracht als eerste zullen voelen.

Nederland is binnen de EU het land met de hoogste toeristische participatiegraad: meer dan 83% van de bevolking maakt jaarlijks minstens één toeristische reis. Of het vakantiegeld daar een causale rol in speelt valt niet hard te maken, maar het is geen onredelijke gedachte dat een jaarlijkse geoormerkte uitkering het makkelijker maakt om die stap te zetten, zeker voor mensen met een smaller budget.

Share

Terug naar de vakantiebonnen

Het beste argument tegen het vakantiegeld is wat mij betreft een heel ander dan dat Van Loenen maakt. Het vakantiegeld creëert een tweedeling, want alleen mensen in loondienst hebben er recht op. Zzp’ers hebben er geen recht op, en die groep groeit zoals we weten (pakketbezorgers, schoonmakers, thuiszorgmedewerkers, vaak mensen in sectoren waar de positie van werknemers toch al onder druk staat.)

Maar wat ik merkwaardig vind aan mensen die dit argument maken, is dat ze de tweedeling vervolgens gebruiken om te pleiten voor het afschaffen van een voordeel voor de groep die beter af is; omlaag nivelleren, kun je dat noemen. Terwijl ik eerder zou pleiten voor het omgekeerde: dezelfde voordelen ook mogelijk maken voor de groep die ze nu mist. Omhoog nivelleren dus.

De problematiek van zzp’ers is ook niet helemaal nieuw. Denk nog even terug aan de Telegraafrellen in 1966. Dat conflict ging over vakantiegeld, of eigenlijk, om nog specifieker te zijn: om de uitbetaling van vakantiebonnen. Maar wat zijn vakantiebonnen eigenlijk?

Vakantiebonnen ontstonden in een tijd dat veel bouwvakkers van werkgever naar werkgever trokken en nergens lang genoeg in dienst waren om vakantierechten op te bouwen. In de jaren ‘20 bedacht men daar het systeem van vakantiebonnen op (of oorspronkelijk eigenlijk vakantiezegels). Werkgevers kochten de bonnen in bij een sectoraal fonds en betaalden die uit als onderdeel van het loon. De werknemer kon deze vervolgens in juni verzilveren als vakantiegeld.

Dat systeem was allesbehalve perfect, het was gevoelig voor fraude en diefstal, en uiteindelijk is het grotendeels afgeschaft. Ik zou dan ook niet pleiten voor een terugkeer naar het systeem van vakantiebonnen, maar wellicht valt er wel inspiratie te halen uit het onderliggende idee: dat je ook voor mensen zonder vast dienstverband een manier kunt bedenken om vakantierechten op te bouwen. Met de administratieve middelen van nu moet dat toch beter te organiseren zijn dan met een stelsel van papieren zegels.

Het leven kent al genoeg tegenvallers

Al met al is het beste argument voor het vakantiegeld dat mensen die afhankelijk zijn van loonarbeid voor hun dagelijkse levensonderhoud (anders dan mensen die van kapitaalgroei leven) vooral financiële tegenvallers hebben in het leven. Een kapotte telefoon, een lekkend dak, een wortelkanaalbehandeling, remschijven die het begeven, een zieke hond die geopereerd moet worden, het eigen risico dat jaar na jaar wordt aangesproken (en in de toekomst alleen maar verder stijgt). Ga zo maar door.

Die tegenvallers vallen niet te elimineren.

Moet je dan ook nog die ene financiële meevaller van het jaar willen afschaffen?

P.s. de naam undercovereconoom vind ik geestig bedacht, maar wat zijn stukjes nu precies met undercoverwerk te maken hebben, begrijp ik niet zo goed. Lees daarom mijn stuk over het werk van een echte undercoverjournalist, M.J. Brusse, hier:

De wat? De Stuwadoorswet.

Een stuwadoor was een ander woord voor iemand die laad- of loswerk deed in de havens. Je kunt ze ook havenarbeiders of bootwerkers noemen. In de literatuur wordt meestal die laatste term gebruikt.

De Stuwadoorswet regelde een aantal zaken. Werkgevers in de havens die gebruik maakten van los- en laadwerkers hadden voortaan een vergunning nodig, een ‘bewijs van toelating’. Dat gaf de overheid een stok achter de deur, want bij herhaalde overtredingen kon die vergunning ook weer worden ingetrokken. De bootwerkers zelf moesten een arbeidsboekje aanschaffen, waarin de arbeids- en rusttijden werden bijgehouden en waarop de inspectie kon controleren. Daarnaast werd het aannemen van personeel aan regels gebonden. Dat moest voortaan publiekelijk en op vaste plaatsen gebeuren, via een systeem van roulering zodat het werk eerlijker werd verdeeld.

Die laatste maatregel raakte aan een van de grootste misstanden in de havens. Het aannemen van bootwerkers gebeurde van oudsher in obscure cafés, waar tussenpersonen grote delen van de uitbetaalde voorschotten van de bootwerkers wisten af te troggelen. Ook de uitbetaling van de lonen zelf vond vaak plaats in dranklokalen, waar direct werd verwacht (of geëist) dat een flink deel van het verdiende loon over de toog ging.

Die schimmige praktijken hingen nauw samen met de aard van het havenwerk zelf. Het was bij uitstek onregelmatig werk. Op sommige dagen was er nauwelijks werk; maar zodra er een groot schip binnenkwam, was plotseling iedereen nodig en konden ploegen veertig uur of langer aan één stuk worden ingezet. Werktijden van 48 uur aaneengesloten waren niet uitzonderlijk rond 1900. Die extreme pieken en dalen maakten bootwerkers afhankelijk en kwetsbaar en daarmee eenvoudige slachtoffers van uitbuiting, zowel door werkgevers als door de tussenpersonen die het aanneemwerk deden.

Daar kwamen nog andere misstanden bovenop: abominabel slechte veiligheidsmaatregelen aan boord, en frauduleuze praktijken rond de weging van lading, want bootwerkers werden vaak per gewichtseenheid betaald, en de weging bleek nogal eens in het voordeel van de werkgever uit te vallen.

De undercoverjournalist

Bij de totstandkoming van dit soort wetten gaat het in de literatuur meestal over de rol van georganiseerde arbeiders of van politici, en die waren zeker van belang in deze geschiedenis, zoals de staking van 1900, die draaide om de afschaffing (of ten minste de beperking van) zondagsarbeid, want de bootwerkers meenden dat ze oneindig veel werden ingezet op zondagen.

Maar ik was geïnteresseerd in een andere rol, die van de journalist. De vraag op welke manier journalistiek iets in beweging kan zetten houdt me al langer bezig, en hoe de verhouding tussen journalistiek en toezicht zich door de tijd heeft ontwikkeld. Ook tegenwoordig verschijnen tal van reportages over uitbuiting en erbarmelijke werkomstandigheden, maar die worden vaak gelezen, men windt zich er kort over op en ze zakken weer weg.

Dus, ik licht eens een positief voorbeeld uit van journalistieke verhalen die tot ingrijpen leidden, in ieder geval indirect.

De undercovermethode bleek in dit verhaal bijzonder effectief.

Kortgeleden organiseerden we op het IISG een event waar Jeroen van Bergeijk te gast was, de bekendste hedendaagse beoefenaar van dit soort journalistiek. Hij solliciteerde bij Bol.com, Schiphol, een callcenter en een bedrijf dat content modereerde voor Google, wist overal binnen te komen en schreef over die werkplekken van binnenuit. Zijn verhalen zijn gebundeld in dit boek.

Van Bergeijk staat in een langere traditie, net als Investico-journalist Emiel Woutersen die misstanden naar buiten bracht over de behandeling van arbeidsmigranten op cruiseschepen. Deze onderzoeksjournalisten noemen zich allen schatplichtig aan Stella Braam, die in de jaren negentig undercover ging in verpleeghuizen en illegale naaiateliers in Amsterdam en daarover het boek De blinde vlek van Nederland schreef. Braam zelf verwees als inspiratiebron weer naar Günter Wallraff, die in 1985 met Ganz Unten (in het Nederlands Ik, Ali) als Turkse gastarbeider de uitbuiting van deze groep in de Duitse bouwsector succesvol aankaartte.

Vrijwel alle genoemde auteurs noemen Wallraff als de oervader van de undercoverjournalistiek. Maar in Nederland gaat die traditie toch echt veel verder terug. Bijna een eeuw eerder, naar een journalist die in 1899 een schippersbaard liet verven en ‘op z’n hoog-Haarlemmerdijksch’ leerde praten: Marie Joseph Brusse.

Een rapport in een la

Marie Joseph Brusse (Rie voor intimi) was in de jaren negentig nog een beginnende journalist. Hij werkte anderhalf jaar voor De Telegraaf, waar hij veel leerde van Herman Heijermans jr., en stapte in 1894 over naar de Nieuwe Rotterdamsche Courant, de NRC. Hij deed in die jaren verslag van van alles en nog wat; sportwedstrijden, feesten en jubilea, maar ook van stakingen. Maar hij was ook geïnspireerd door het meer duistere onderzoekswerk van buitenlandse journalisten, zoals dat van de Brit William Thomas Stead, die in 1885 opzien baarde door te schrijven hoe hij een dertienjarig meisje voor vijf pond wist te kopen van haar moeder. En van het werk van de Amerikaanse Nellie Bly, die zich in 1887 in een psychiatrische inrichting liet opnemen om over de behandeling van de patiënten aldaar te schrijven.

Toen Brusse zijn onderzoek naar de toestanden in de havens begon waren de feiten eigenlijk al bekend. De aanleiding van zijn reportages was een rapport van de Rotterdamse Kamer van Koophandel uit 1894 over de werving van zeelui. Het rapport concludeerde dat zeemannen systematisch werden uitgebuit, opgelicht en in erbarmelijke omstandigheden werden tewerkgesteld. Alleen, ook hier gold, ‘geen mensch’ in Rotterdam had openlijk actie ondernomen, zoals Brusse zelf later schreef. Het rapport verdween in een lade.

In 1899 besloot Brusse de methode van de genoemde undercoverjournalisten (Stead en Bly) zelf toe te passen. Want hij wilde weten hoe het leven van de zeelui was tussen het afmonsteren (het verlaten van een schip) en het opnieuw aanmonsteren (weer betreden van dienst ), dus in de periode dat de zeemannen zonder werk aan land verbleven. Dat deed hij onder het motto:

Je ziet er pas iets van als je er verkeert, en je kunt er alleen maar verkeeren als je zelf zeeman bent.

De vermomming

Niemand mocht weten waar hij mee bezig was, dus Brusse moest zelf zijn vermomming bij elkaar zoeken. Bij een kledingzaak koos hij een pet met ‘blauw lakensch klep’, een blauw-paarse zijden halsdoek met groene en rode strepen, en een blauw pak met wijde broekspijpen. De kleuren waren het allerbelangrijkst; want aan de kleuren herkende men wat voor type zeeman je was. Een kapper schoor hem een schippersbaard en verfde wat ervan overbleef zwart, met merkbare tegenzin: het druiste in alles in tegen zijn ‘kunstgevoel als modern coiffeur’.

Zijn pince-nez ruilde Brusse in voor een eenvoudige bril met zware blauwe lijsten, en ‘geweldige hengsels om de oren’. Toon, een zeeman die hem op de tocht zou begeleiden, leerde hem zijn pet op de juiste manier te dragen, te praten ‘op z’n hoog-Haarlemmerdijksch’ en zijn das te knopen. Brusse ging op pad als Jaap Harms, steward.

Een sjans

Om de misstanden goed te kunnen onderzoeken, moesten ze naar een plek waar op dat moment werk (een sjans) beschikbaar was. Antwerpen was daarom de beste startplaats om het huurbazen-systeem en de werving van zeelieden daadwerkelijk in actie te zien. Hij ervoer de behandeling direct aan den lijve. Op aanraden van een slaapbaas trok hij meteen langs acht kroegen, waar hij in elke kroeg moest trakteren. In anderhalf uur was hij ruim tien frank lichter aan drank. Brusse was terecht gekomen in een spel van slaapbazen, die de zeelui een onderkomen verhuurden, en huurbazen (shippingmasters), die werk op schepen toewezen. De huurbazen hielden bijna allemaal zelf een kroeg. Wie het vaakst kwam en het meest dronk, kreeg het eerst een schip. Toon noemde het ‘één aaneengesloten bende’.

In Amsterdam, waar hij vervolgens naartoe trok, waren de toestanden iets minder ernstig. Daar waren veldwachters actief en een sterk aanwezige zeemansbond. Toch trokken ook hier de huurbazen algauw dertig à veertig procent van de ‘noot’ af (het voorschot dat de zeeman bij het aanmonsteren ontving). Brusse hoorde zelfs het verhaal van een jonge matroos die een noot van twaalf gulden ontving waarvan maar drie gulden overbleef, een aftrek van vijfenzeventig (!) procent.

In Rotterdam was het ergste te zien. De huurbazen en hun runners liepen ongestoord het Zeemanshuis in en uit, en sloegen daar hun slag. Brusse hoorde van een Deense stoker wiens hele noot opging aan logiesgeld; hij hield zelfs een schuld van twaalf gulden bij de slaapbaas over. De kosthuizen waren vies en onhygiënisch, met bedwantsen en vuil beddengoed en alles. Vanuit hun ‘roofvogelnest’ regeerden in Rotterdam de ‘landhaaien’, zoals ze genoemd werden.

Het systeem, zoals dat in alle drie de havens werkte, draaide om de uitbetaling van lonen en voorschotten in dranklokalen. De huurbaas had er belang bij dat de zeeman veel dronk; de slaapbaas leverde de klanten aan; de zeeman die niet meedronk, kreeg geen sjans.

De bevrijding van de huurbazen

De feuilletons die Brusse schreef in NRC werden in 1899 gebundeld in het boek Van af- tot aanmonsteren: het leven van den zeeman aan den wal. Als snel daarna werd actie ondernomen. Want, let op: Brusse schreef voor het liberale NRC, de krant die juist ook door de havenbonzen werd gelezen.

De Rotterdamse reders richtten kort daarna een centraal kantoor op voor de aanwerving van schepelingen, waardoor zeelui niet langer hoefden te bedelen, dranktochten af te leggen of zich door shippingmasters te laten afzetten. Ze werden voortaan aangenomen als ‘vrije mannen’, tegen het volledige afgesproken loon, zonder kortingen of inhoudingen. In 1911 constateerde Brusse, in een herdruk van het boek, met tevredenheid dat de uitbuiting bij het aanmonsteren grotendeels tot een ‘donker verleden’ behoorde.

Over Antwerpen was hij overigens minder tevreden, daar was de situatie ‘nog vrijwel bestendigd’, en, overigens, ook bij het aanmonsteren voor buitenlandse boten in Nederland bestond nog ‘allerlei ongerechtigheid’. Maar toch: het aanwerven was in Rotterdam hervormd; maar nog niet de omstandigheden aan wal.

Subscribe now

De strijd om het toezicht

Brusses beschrijvingen gingen dus vooral over de zeemannen op de schepen, maar hij had ook oog voor de havenwerkers die hielpen bij het laden en lossen. Daar was vergelijkbare ellende van het uitbetalen in kroegen en de afhankelijkheid van tussenpersonen. Maar zijn beschrijvingen werden niet alleen opgepikt door de Rotterdamse reders. Ook iemand anders die in de juiste positie zat om er iets aan te doen.

Hendrik van IJsselsteyn, een gemeenteambtenaar in Rotterdam, werd in 1899, hetzelfde jaar als waarin Brusse zijn feuilletons publiceerde, plaatsvervangend directeur van de gemeentewerken, met de havenwerken als zijn dossier. Hij speelde een belangrijke rol in de uitbreiding van de Rotterdamse haven in die periode, en ook hij las het werk van Brusse. In 1900 verscheen van zijn hand een boek over de haven van Rotterdam, waarin hij verwees naar de feuilletons van Brusse. De reportage was daarmee in een ambtelijk en bestuurlijk circuit terechtgekomen.

In de jaren daarna namen de spanningen in de Rotterdamse haven verder toe. In 1905 verscheen het pamflet Een Noodkreet der Rotterdamsche Havenarbeiders, opgesteld door de lokale bonden in de Rotterdamse haven. Het beschreef de onderbetaling, de ontbrekende veiligheidsvoorschriften, de buitensporig lange werktijden en de schimmige uitbetaling in kroegen, hetzelfde als wat Brusse bij de zeelui had aangetroffen, maar ditmaal toegepast op de bootwerkers die schepen losten en laadden. Bootwerkers werden in lokale kroegen geworven, werkten elke dag voor een andere tussenpersoon, en wachtten in de kroeg af of iemand hen voor een klus zou vragen.

Niet lang daarna, in 1908 werd Van IJsselsteyn, door de toenmalige minister gevraagd om de eerste directeur-generaal van den Arbeid te worden, het hoofd van de Arbeidsinspectie. Een van de eerste dossiers die Van IJsselsteyn onder zich kreeg, was de bescherming van de bootwerkers, een onderwerp dat hij vanuit Rotterdam tot in detail kende.

Ook met de veiligheid was het slecht gesteld. Het aantal arbeidsongevallen in de Rotterdamse haven was zo groot (in 1907 alleen al ruim 4100, ruwweg bij een op de twee schepen) dat de Rijksverzekeringsbank de havenbedrijven in een ongekend hoge premieklasse besloot in te delen. Als werkgevers niet overtuigd konden worden via een moreel appel om de omstandigheden te verbeteren, konden ze misschien geraakt worden in de portemonnee.

De Rotterdamse Kamer van Koophandel stond er wat dubbel in. Ze erkende dat de omstandigheden in het havenbedrijf ‘exceptioneel’ slecht waren, maar tegelijkertijd stuurden werkgevers herhaaldelijk adressen naar de Tweede Kamer waarin ze zich uitspraken tegen overheidsingrijpen.

In 1909 was er een poging gedaan om er met een collectieve arbeidsovereenkomst uit te komen. Die bevatte concrete afspraken, zoals twaalf gulden extra loon per man voor zondagswerk – een fors bedrag, bedoeld om werkgevers ervan te weerhouden arbeiders onnodig op zondag in te zetten. Maar de cao hield slechts een jaar stand, want niet alle werkgevers hielden zich eraan. Dit was nog ver voordat cao’s algemeen verbindend konden worden verklaard, die wet kwam er pas in 1937, en dit voorval laat goed zien waarom die nodig was.

Een wet invoeren was dus de enige uitweg, maar dat was makkelijker gezegd dan gedaan. Bootwerkers werkten voor wisselende, vaak buitenlandse schepen die maar kort in Nederland verbleven. Die buitenlandse kapiteins aansprakelijk stellen bleek onbegonnen werk. De Stuwadoorswet van 1914 loste dat op door te bepalen dat schepen alleen gelost mochten worden door bootwerkers die in dienst waren van een gespecialiseerde havenonderneming. De bootwerker, voorzien van een arbeidskaart als bewijs van die arbeidsrelatie, had zo voor het eerst een positie op basis waarvan hij zijn rechten kon opeisen.

Maar rechten op papier zijn pas iets waard als er iemand op toeziet dat ze ook worden nageleefd. De twee Rotterdamse controleurs die in 1905 als ad-hoconderzoekers waren aangesteld, groeiden in deze periode uit tot de zelfstandige Inspectie van de Havenarbeid, die zich daarna uitbreidde naar alle Nederlandse havens. In korte tijd waren twee mannen die door de burgemeester waren aangewezen om de kades en de lonen te controleren uitgegroeid tot een landelijke dienst met wettelijke bevoegdheden.

Een ontwikkeling die waarschijnlijk niet op dit tempo had plaatsgevonden als Brusse zijn feuilletons niet had geschreven en ze niet waren opgepikt door de mensen op de belangrijke posities.

De tweedeling

Uiteraard was de Stuwadoorswet geen eindpunt. De haven bleef altijd het zorgenkindje van het toezicht op de arbeidsomstandigheden. Maar de situatie voor 1914 deed op veel manieren denken aan hedendaagse discussies rond zzp’ers. Ook in de havens van begin twintigste eeuw bestond een scherpe tweedeling. Een kleine groep bootwerkers verdiende goed, en die lonen werden door de buitenwereld vaak gezien als de bootwerkerslonen, terwijl de grote massa voor zwaar en onregelmatig werk juist veel minder geld ontving.

Wie in de eerste ploeg zat, deed het prima; de rest vormde in sociaal-economisch opzicht de onderste laag van de stedelijke bevolking. Die kloof had ook directe gevolgen voor de veiligheid. Juist de mensen in de meest precaire positie, die dagelijks opnieuw geworven werden zonder vaste relatie met een werkgever, liepen het grootste risico.

Het is een patroon dat ook zichtbaar is in de reportages van Van Bergeijk: een vaste kern met goede arbeidsvoorwaarden, en daaromheen een flexibele schil die de pieken opvangt en de risico’s draagt. Daarmee wil ik maar zeggen: de veiligheid en de arbeidsrelatie zijn altijd met elkaar verweven. Schijnzelfstandigheid en veiligheid verdragen elkaar slecht. Wie geen vaste plek heeft, kan zich geen klachten permitteren.

Daarin komt zelden vanzelf verandering. Zowel kritische journalisten als inspecteurs die hun rapporten niet in een la laten verdwijnen zijn nodig. En ze hebben elkaar wellicht meer nodig dan ze denken.

Anders interessants

• Voor het tijdschrift Demos van het NIDI (Nederlands Interdisciplinair Demografisch Instituut) schreef ik een kort artikeltje over een grafiek die conservatief Nederland in de jaren ‘50 de stuipen op het lijf joeg.

• IISG-collega Lucas Poy schrijft ook op Substack, vooral over de invloed van AI op de geschiedwetenschap en het universitair onderwijs. Zijn laatste stuk kan ik van harte aanbevelen.

Vorige maand publiceerde het blad een stuk over Europese pensioenhervormingen. Toevallig was ik me voor een project waar ik mee bezig ben al een tijdje in de geschiedenis van pensioenstelsels – en die van Duitsland in het bijzonder – aan het verdiepen, dus ik las het stuk met veel belangstelling.

Maar ik kon het ook niet nalaten de redactie op een fout te wijzen over de geschiedenis van het Duitse pensioenstelsel. Hier zal ik mijn reactie even verder toelichten, want achter het detail dat niet klopte zit een best interessante geschiedenis.

De strekking van het Economist-artikel was ongeveer als volgt: De Europese landen kennen allemaal een ander pensioenstelsel. Grofweg valt het op te delen in landen met een kapitaalgedragen stelsel en landen met een omslagstelsel, waarbij de werkenden direct de uitkeringen van gepensioneerden betalen. Nederland hoort bij de eerste groep landen, met uitzondering van de AOW die wel op het omslagstelsel is gebaseerd, Duitsland hoort bij de tweede groep.

Duitsland kent dus een omslagstelsel, waardoor er weinig wordt gespaard, geen groot vermogen wordt opgebouwd en pensioenfondsen als grote spelers op de kapitaalmarkt ontbreken. Dat maakt het land een buitenbeentje vergeleken met landen met een kapitaaldekkingsstelsel zoals Nederland, waar pensioenfondsen juist een cruciale rol spelen in de kapitaalvoorziening. Zo beheren de Nederlandse pensioenfondsen gezamenlijk meer vermogen dan het hele BBP (zoals ook beschreven in het artikel).

Bismarck en het omslagstelsel: wat klopte er niet?

Maar waar het me om ging was de zin over Otto von Bismarck, als uitvinder van het omslagstelsel. Het was inderdaad Bismarck die in 1889 de verplichte ouderdoms- en invaliditeitsverzekering invoerde, waarmee Duitsland het eerste land in Europa was met zo’n regeling. Bismarck wordt dan ook wel de grondlegger van de sociale zekerheidswetgeving genoemd. Het klopt alleen niet dat hij het omslagstelsel invoerde, daar zat The Economist ernaast.

Waar komt die misvatting vandaan?

Het klopt om twee redenen niet. Ten eerste: Bismarck was inderdaad de grondlegger van de verplichte sociale verzekering, maar hij was zeker niet de uitvinder van het omslagstelsel; dat bestond al lang. De invaliditeitsverzekeringen voor mijnwerkers – de zogenaamde Knappschaften, die op dat moment al langere tijd bestonden, en waarop Bismarck de wetgeving van de verplichte verzekering voor oude dag en arbeidsongeschiktheid modelleerde – kenden al een omslagstelsel.

Maar het tweede punt is nog belangrijker: toen Bismarck de verplichte verzekering invoerde was dat – in tegenstelling tot het systeem van de Knappschaften – niet gebaseerd op een omslagstelsel. De wet van 1889 was klip en klaar over de doelstelling van de verplichte verzekering. Het beoogde een uitkeringsmechanisme op basis van persoonlijke fondsvorming in te voeren. Op dit punt week Bismarck dus juist af van het model van de Knappschaften. (Overigens waren de Knappschaften vervolgens weer uitgezonderd van de wetgeving en daarmee bleven de Knappschaften dus wel, als anomalie, voortgaan met het omslagstelsel)

Interessant genoeg hebben historici in het onderzoek naar de invoering van dat systeem ontdekt dat Bismarck zelf waarschijnlijk liever een omslagstelsel wilde invoeren. Voor Bismarck was dit waarschijnlijk aantrekkelijk omdat het snel kon worden geïmplementeerd en direct zichtbare voordelen bood voor de arbeidersklasse.

Het waren de bureaucraten op het ministerie die hem dat idee uit het hoofd hebben gepraat. Het omslagstelsel zagen zij als een “onserieus” voorstel. Hun belangrijkste bezwaar was dat het systeem de lasten afwentelt op toekomstige generaties. In hun ogen zou dit kunnen leiden tot onhoudbare financiële verplichtingen in de toekomst, vooral als de bevolking zou vergrijzen of als de economie minder zou groeien.

Daarmee gingen de bureaucraten ook in tegen een lobby van grootste werkgevers die ook het omslagstelsel wilde invoeren.

Van kapitaaldekkingsstelsel naar omslagstelsel: een bumpy ride

Op papier was het nieuwe stelsel dus duidelijk een kapitaaldekkingsstelsel. In de praktijk liep het iets anders. Bismarck wilde immers nog steeds dat pensioenen direct konden worden uitgekeerd. Maar omdat er in het begin nog nauwelijks kapitaal was opgebouwd, functioneerden de pensioenfondsen in feite als een omslagstelsel: de premies van werkenden werden direct gebruikt om uitkeringen te financieren. Logisch ook, want mensen hadden nog geen tijd gehad om voldoende te sparen.

Overigens: de verzekering dekte niet alleen ouderdom, maar ook invaliditeit. De pensioenleeftijd was daarbij zo hoog vastgesteld dat bijna niemand die leeftijd haalde. De uitkeringen gingen daarom vooral naar arbeidsongeschikten.

Een overgangsfase van tien jaar moest ervoor zorgen dat er genoeg kapitaal werd opgebouwd om definitief over te stappen op een volwaardig kapitaaldekkingsstelsel. Maar in 1899, precies tien jaar later, nam de Duitse regering een nieuwe wet aan. Daarin stond dat het niet verplicht was om kapitaal op te bouwen voor volledige toekomstige dekking. Dit markeerde een belangrijke verschuiving: van een kapitaalstelsel naar een systeem dat in de praktijk steeds meer op een omslagstelsel ging lijken.

Op papier bleef de wetgeving benadrukken dat het om een kapitaaldekkingsstelsel ging, met volledige dekking als doel (ook al was dat niet langer verplicht). Je zou het kunnen omschrijven als een “kapitaalstelsel light”: in theorie een kapitaaldekkingsstelsel, maar in de praktijk met zoveel flexibiliteit dat het sterk leek op een omslagstelsel met een buffer, vergelijkbaar met het huidige Zweedse model, maar dan andersom. Waar Zweden een omslagstelsel met een grote kapitaalbuffer kent, was dit eigenlijk een kapitaalstelsel met zoveel ruimte voor omslag dat het resultaat vergelijkbaar was.

Ondanks de wetswijziging van 1899, die eigenlijk de overgang naar een kapitaaldekkingsstelsel moest versnellen, bleven de Duitse pensioen- en invaliditeitsfondsen aanzienlijke reserves opbouwen. Deze reserves groeiden mede dankzij de economische bloei in de jaren voor de Eerste Wereldoorlog. Maar toen de oorlog in 1914 uitbrak, veranderde alles.

De Eerste Wereldoorlog: pensioenen als oorlogskas

De Duitse oorlogsmachine vereiste enorme financiële middelen, en de overheid had meer geld nodig. Het Duitse Keizerrijk financierde een groot deel van de oorlog door staatsobligaties uit te geven. De pensioenfondsen, met hun aanzienlijke kapitaalreserves, werden hierbij als een ideale geldbron gezien en werden dan ook actief aangemoedigd om deze obligaties op te kopen.

De Reichsversicherungsanstalt für Angestellte (RfA), het pensioenfonds voor witteboordenwerkers, speelde hierin een sleutelrol. Tegen het einde van 1918 had de RfA maar liefst 567,9 miljoen Mark aan staatsobligaties in bezit – goed voor 67,6% van haar totale vermogen. De overheid had de fondsen ook behoorlijk onder druk gezet om hun geld in “veilige” staatsleningen te steken, in plaats van in andere investeringen zoals hypotheken of aandelen.

Duitsland financierde de Eerste Wereldoorlog dus bijna geheel met geleend geld; een scherp contrast met landen als het Verenigd Koninkrijk, waar de staatsschuld ook wel opliep, maar waar ook zware belastingverhogingen werden doorgevoerd. Toen Duitsland de oorlog verloor en bij Versailles niet alleen geen herstelbetalingen ontving, maar zelf enorme schulden moest betalen, kon de staat zijn obligaties niet meer aflossen.

De Reichsbank loste dit op door massaal geld bij te drukken. Als gevolg kwam de hyperinflatie van 1923, die de pensioenfondsen dubbel trof: het uitgeleende geld aan de staat was voorgoed verloren, en het overgebleven vermogen werd door inflatie waardeloos. In één klap verdampte 90% van het opgebouwde pensioenkapitaal. Wat overbleef, was een uitgekleed systeem dat alleen nog kon functioneren als omslagstelsel, waarbij elke generatie rechtstreeks afhankelijk werd van de volgende.

Door de hyperinflatie moesten de pensioenfondsen wel overschakelen op een omslagstelsel. Toch zagen ze dit slechts als een tijdelijke noodoplossing. In hun ogen, en in die van het parlement, bleef een kapitaaldekkingsstelsel het ideale model en daar wilden ze ook naar terug. Het omslagstelsel was dus een gedwongen tussenstap, maar geen definitief alternatief. De ambitie om ooit weer een volwaardig kapitaalsysteem op te bouwen bleef onveranderd.

De Nazi’s roven de pensioenen leeg

Geschiedenis herhaalt zich nooit, maar in dit verhaal komt het aardig in de buurt – en nog wel op grotere schaal. Toen de Nazi’s in 1933 aan de macht kwamen en een nieuwe, massale oorlog voorbereidden, waren het opnieuw de pensioenfondsen die als geldbron moesten dienen. Hitler maakte al twee dagen na zijn benoeming tot kanselier aan de militaire leiding duidelijk dat herbewapening het enige doel was van zijn regering, en dat alles – economie, sociale beleid en de pensioenen – daarvoor moest wijken.

Ditmaal werd de plundering van de pensioenen systematischer en meedogenlozer uitgevoerd. De Nazi’s grepen het bestaande systeem aan in drie stappen: eerst haalden ze alle democratische inspraak in de pensioenen weg. De democratische bestuursorganen werden afgeschaft en vervangen door het Führerprinzip, zodat de fondsen geen bezwaar meer konden maken. Daarna stelden ze bij wet verplicht dat de fondsen een steeds groter deel van hun vermogen in staatsobligaties moesten steken. Waar het eerst om driekwart van hun jaarlijkse surplus ging, werd dit na het uitbreken van de oorlog verhoogd tot honderd procent; elke cent die overbleef, moest naar de oorlogskas.

De staatsbijdrage in de fondsen betaalde de Nazi’s tegelijkertijd uit in de vorm van staatsschuld in plaats van cash. De staat leende zo feitelijk geld van de fondsen om zijn eigen verplichtingen aan diezelfde fondsen te voldoen.

Waar tijdens de Eerste Wereldoorlog er nog grote publieke campagnes werden gehouden om burgers te bewegen staatsobligaties te kopen, regelde de Nazi’s het nu min of meer via de achterdeur. Ze noemden het zelf geräuschlose Enteignung: stille onteigening.

Helemaal stiekem was het overigens ook weer niet. De Deutsche Arbeitsfront, de door de Nazi’s gecontroleerde vakbond, publiceerde in 1939 een stuk met de veelzeggende titel Kriegsfinanzierung über die Altersversorgung? Daarin werd de oorlogsfinanciering via pensioengelden eigenlijk openlijk verdedigd als een vorm van sociaal beleid: wie nu offers brengt, investeert in de toekomst van het Volk. De pensioenpremies van de arbeiders werden zo omgedoopt tot een bijdrage aan de nationale strijd.

Hoe een tijdelijk systeem permanent werd

Na de Tweede Wereldoorlog zat Duitsland dus met hetzelfde probleem als na de Eerste; geplunderde pensioenkassen waarnaar de mensen konden fluiten, want de oorlogsinvesteringen betaalde zich niet uit; de schuldenberg groeide door de grote herstelbetalingen waar Duitsland zich aan verplichtte. De Reichsmark was door inflatie en de economische ineenstorting sterk gedevalueerd, en de geldsanering van 1948 maakte definitief een einde aan de waarde van de oude kapitaalreserves.

Wat overbleef, was een uitgehold systeem dat alleen nog kon functioneren als omslagstelsel. In 1957 koos de Bondsdag, na lange en hevige debatten, daarom definitief voor het omslagstelsel. Het was een weinig ideologische beslissing, maar werd vooral gezien als noodzakelijke aanpassing. De Rentenreform onder de regering Adenauer maakte het omslagstelsel daarmee tot de permanente basis van de Duitse sociale zekerheid,die het nog steeds heeft, een keuze die niet alleen werd ingegeven door de economische realiteit van de wederopbouw, maar ook door de harde les dat kapitaalreserves in Duitsland steeds weer het slachtoffer werden van politieke en militaire crises. Kortom: een ooit als tijdelijk bedoeld systeem, werd, na twee wereldoorlogen en herhaalde plundering, de onwrikbare norm van het Duitse pensioenstelsel.

Ik sloot mijn brief daarom af met een korte waarschuwing: pensioenfondsen zijn een prima idee, totdat een regering besluit ze te beleggen in een oorlog die ze mogelijk verliezen.

Afterthought: is het kapitaaldekkingsstelsel wel zo superieur?

Overigens ben ik nadien nog wat verder gedoken in de literatuur, en het beeld is ook op andere vlakken genuanceerder dan het Economist-artikel suggereert. Of het kapitaaldekkingsstelsel superieur is aan het omslagstelsel hangt sterk af van de vraag wat je van een pensioenstelsel verwacht.

Als pensioenfondsen vooral dienen als motor voor kapitaalvorming en investeringen, dan wint het kapitaaldekkingsstelsel het zonder meer. Maar als het primaire doel is om mensen een gegarandeerd inkomen voor hun oude dag te bieden (wat me op zich geen vreemd standpunt lijkt) is het verhaal wat ingewikkelder.

Vergrijzing wordt vaak als het grote zwakke punt van het omslagstelsel gezien: minder werkenden moeten meer gepensioneerden onderhouden. Dat klopt, maar voor een kapitaalgedekt stelsel is vergrijzing minstens zo’n groot probleem, eigenlijk zelfs een dubbel probleem, zoals in dit hoofdstuk wordt betoogd.

Bij een omslagstelsel is vergrijzing inderdaad een probleem: premies moeten omhoog, de pensioenleeftijd wordt verhoogd, of immigratie moet de beroepsbevolking aanvullen. Dat zijn allemaal moeilijke politieke keuzes, maar het zijn politieke keuzes, die in essentie beheersbaar zijn.

Bij een kapitaalgedekt stelsel vormt vergrijzing echter een heel ander risico. Het gaat daar puur om financiële risico’s die niet via politieke hervormingen zijn op te lossen. Pensioenfondsen beheren zoveel geld dat ze de markt zelf beïnvloeden. Als ze ergens in investeren stijgen de prijzen, en als ze verkopen dalen ze. Het probleem van een vergrijzende bevolking is dat steeds meer fondsen tegelijk zullen verkopen en daardoor kan de waarde van het kapitaal waarop gepensioneerden rekenen ineens flink dalen, precies op het moment dat ze het nodig hebben.

En dan zijn er nog andere risico’s. Wat als je op het verkeerde moment met pensioen gaat, of je gewoon te lang leeft? Een kapitaalgedekt stelsel garandeert niet dat het geld het langer volhoudt dan jijzelf. Die risico’s komen dus bovenop de risico’s die de Duitse geschiedenis leerde over investeringen die zich niet uitbetalen, en inflatie die het opgebouwde kapitaal in korte tijd kan uithollen. Bij een omslagstelsel zijn al die zorgen er niet; je krijgt gewoon elke maand je uitkering, of de beurs nu stijgt of daalt, en zolang je leeft.

Subscribe now

Ik heb mij vooral gebaseerd op de volgende literatuur:

• Jopp, Tobias A., ‘After us, the deluge: German miners’ experience with pay-as-you-go pensions and the intergenerational contract before the great inflation’, The Economic History Review 69 (2016), 972–998.

• Manow, Philip, ‘Kapitaldeckung oder Umlage: Zur Geschichte einer anhaltenden Debatte’, in: Stefan Fisch & Ulrike Haerendel (ed.), Geschichte und Gegenwart der Rentenversicherung in Deutschland (Berlijn 2000) 145–168.

• Mierzejewski, Alfred C., ‘Plundering Pensions: The Destruction of the German Pension System by the Third Reich’, The Historian 74 (2012), 286–306.

• Scheubel, Beatrice, Bismarck’s Institutions: A Historical Perspective on the Social Security Hypothesis, (Tübingen 2013).

Wat het rapport anders maakt dan eerdere rapporten is dat het echt een degelijke analyse geeft, ondersteund met interessante onderzoeken van het Sociaal en Cultureel Planbureau en het Centraal Planbureau, waarin de daadwerkelijke baten en lasten van arbeidsmigratie goed tegenover elkaar worden gezet. Vooral het CPB-rapport was interessant, want het kwam tot de conclusie dat het voor de maatschappelijke baten van laagebetaalde arbeidsmigratie ‘niet duidelijk’ is of de voordelen opwegen tegen nadelen. Dat is nogal een uitspraak, want waarom zou je buitenlandse werknemers werven als dat de economie nauwelijks ten goede komt?

Bovendien kwam het rapport met een paar concrete beleidsvoorstellen in tegenstelling tot de wat wollige aanbevelingen in eerdere rapporten. De meest opvallende maatregelen: een verhoging van het wettelijk minimumloon, een uitzendverbod in sectoren waar de meeste misstanden plaatsvinden, een verbod op ‘doorlenen’ om schimmige uitzendconstructies tegen te gaan en strengere normen voor nachtarbeid, allemaal bedoeld om de vraag naar laagbetaalde arbeid te verkleinen. Dit is overigens maar een selectie van de vele aanbevelingen (naast bijvoorbeeld afschaffen speciaal BTW-tarief op sierteelt en afschaffen van de au pair-regeling) maar de maatregelen rond loon en arbeidsduur licht ik er even uit, want deze maatregelen moeten het meest bijdragen aan het bestrijden van de kern van het probleem: dat de lage lonen en soepele werktijdenregeling een grote aantrekkingskracht uitoefenen op arbeidsintensieve bedrijven, vooral de bedrijven die op zoek zijn naar laaggeschoold werk.

Het effect zie je duidelijk bij de distributiecentra die zich massaal in Nederland vestigen. Door soepele nachtwerkregelingen kiezen distributiebedrijven bewust voor Nederland en rekruteren grootschalig arbeidsmigranten voor hun distributiecentra. In een eerder NRC-artikel over VidaXL in Venlo zie je heel goed hoe dit in de praktijk uitpakt.

Waar is arbo?

De voorgestelde maatregelen in het IBO lijken me stuk voor stuk zinvol, maar tijdens het lezen van het rapport viel me toch iets op: de auteurs zeggen nauwelijks iets over de aard en kwaliteit van het werk zelf dat wordt gedaan in de bedrijfstakken die ze bestuderen. De aanbevelingen blijven op het niveau van arbeidsvoorwaarden (loon, werktijden) en bij de steun van bepaalde sectoren (met btw-tarieven), maar de werkelijke arbeidsomstandigheden laat de commissie links liggen. De Arbowet wordt niet één keer genoemd in het rapport.

Dat voelt als een gemiste kans. De logica achter de voorgestelde maatregelen is immers om bedrijven te dwingen te investeren in arbeidsbesparende technologie door de kosten van arbeid te verhogen. Maar waarom niet direct ingrijpen in de arbeidsomstandigheden?

In het verleden, in eerdere periodes waarin de politiek druk over de gevolgen van arbeidsmigratie sprak, was daar wel aandacht voor, in de jaren ‘70. Dus daarom ga ik even terug naar de politiek van het kabinet-Den Uyl uit de jaren zeventig, het kabinet dat zowel voor het huidige arbeidsmigratiebeleid als het arbeidsomstandighedenbeleid een belangrijke basis heeft gelegd.

Humanisering van de arbeid

Den Uyl’s kabinet stond aan de wieg van zowel de Wet Arbeid Buitenlandse Werknemers (WABW) – later vervangen door de Wet Arbeid Vreemdelingen (WAV) – als de Arbowet. ARP-minister van Sociale Zaken Jaap Boersma was verantwoordelijk voor de herziening van het arbeidsomstandighedenbeleid. Dat beide wetten door dit kabinet in de steigers werden gezet (hoewel latere kabinetten ze invoerden) is geen toeval: dit kabinet koppelde beperkingen op arbeidsmigratie voortdurend aan de noodzakelijke verbetering van de arbeidsomstandigheden. Het waren voor de bewindslieden in dit kabinet in feite twee kanten van dezelfde medaille, want arbeidsmigratie reguleren betekende tegelijkertijd de omstandigheden aanpakken die ervoor zorgden dat het werk onaantrekkelijk was geworden voor veel Nederlanders – dat was althans de gedachte.

De diagnose die daaraan ten grondslag was deze: in de jaren ’70 werd steeds duidelijker dat er een scheefgroei was op de arbeidsmarkt: steeds meer Nederlanders waren steeds hoger opgeleid, maar veel van hen konden geen werk vinden in Nederland. Tegelijkertijd wierven bedrijven massaal migranten uit landen als Spanje, Turkije en Marokko voor lager betaalde banen, de zogenoemde gastarbeiders. Zo waren er inmiddels bedrijven in Nederland, bijvoorbeeld in de metaalsector, waar driekwart van het personeel uit migranten bestond. Daar wilde dit kabinet een ommekeer in aanbrengen. De concrete voorstellen van dit kabinet bestonden daarom uit een quotum voor het aantal migranten per bedrijf en een strenger beleid van tewerkstellingsvergunning voor mensen uit het buitenland.

Beperkingen aan arbeidsmigratie waren volgens het kabinet echter niet voldoende om de balans in bedrijven te herstellen. Belangrijker nog was dat het werk zelf fundamenteel aangepakt moest worden. De kreet die daarvoor gebruikt werd, was die van de ‘humanisering van de arbeid’, een leus die vooral in vakbondskringen was ontstaan, maar ook in het kabinet-Den Uyl doordrong, het kabinet dat sowieso veel van de ideeën vanuit de vakbonden wilde overnemen. Ook minister Boersma, die zelf ook een verleden bij de vakbeweging (CNV) had, onderschreef de ambitie van de humanisering van de arbeid.

Want hoewel automatisering op sommige terreinen zorgde voor meer hooggeschoolde banen, was er in veel sectoren ook sprake van een echte degradatie van de kwaliteit van het werk.

Van humanisering naar robotisering (ofwel: degradatie van werk)

De slachterijen zijn een goed voorbeeld van deze degradatie van werk. Het valt niet te ontkennen dat slachtwerk altijd al zwaar en vies werk was, maar in eerdere decennia, in de jaren ’50 bijvoorbeeld, had het werk nog iets weg van een ambacht. Een slachter moest alle aspecten van het slachtwerk beheersen en zijn opgeleid in het vak. Door automatisering en schaalvergroting veranderde het werk in de jaren ’60 en ’70 echter ingrijpend. Een sterke arbeidsdeling in de vleesfabrieken zorgde ervoor dat werknemers slechts één onderdeel van het werk deden – uitbenen, darmen snijden, reuzel uittrekken, noem maar op – waardoor ze de hele dag dezelfde herhalende beweging maakten, in een steeds hoger tempo.

Ik las in een rapport van de Arbeidsinspectie van eind jaren ’70 dat tussen 1963 en 1977 het slachtvolume van varkens in Nederland van ongeveer 5 miljoen in 1963 naar meer dan 11,4 miljoen in 1977 was gestegen. Bij die schaalvergroting kwam ook een stijging van het aantal te verwerken dieren per uur per werknemer kijken: van 120 dieren per uur, naar 260 à 310 en soms zelfs 360 dieren per uur; de revolutie van de lopende band.

Beteugeling van ‘robotisering’

In de jaren ’70 klonk geregeld het verwijt dat Nederlanders zich te goed voelden voor eenvoudig werk, een gevolg van de ‘overscholing’: veel mensen in Nederland waren ‘onnodig’ hoog opgeleid. Maar het stijgende opleidingsniveau was slechts een deel van de verklaring: de kwaliteit van veel werk was simpelweg ook achteruitgegaan.

De Arbowet, die het kabinet-Den Uyl wilde invoeren, moest daaraan een halt toe roepen. De werkgever had niet langer alleen de plicht om strikt de veiligheid van de mensen in een bedrijf te waarborgen; nee, de wet bepaalde ook dat werkgevers zich actief moesten inspannen om ervoor te zorgen dat het werk bijdroeg aan het ‘welzijn’ van haar werknemers. De discussie over werkverbetering richtte zich vooral op drie concrete problemen: geluidsoverlast die het werkplezier ondermijnde, slecht klimaat op de werkvloer (bijvoorbeeld de kou in slachterijen), en kort-cyclisch werk. Dit laatste probleem – werknemers die constant dezelfde bewegingen herhalen zonder controle over hun werktempo – nam vooral in de slachterijen sterk toe. De Arbowet eiste echter dat werkgevers dit soort werk zoveel mogelijk zouden elimineren.

Het wetsartikel waarin kort-cyclische arbeid specifiek werd besproken, was door de PPR-fractie als amendement bij de wet toegevoegd, en als volgt geformuleerd in de uiteindelijke versie van de Arbowet:

Ongevarieerde zich in een kort tijdsbestek herhalende arbeid en arbeid waarbij het tempo door een machine of een lopende band op een zodanige wijze wordt beheerst dat de werknemer zelf verhinderd wordt het tempo van de arbeid te beïnvloeden, moeten, zoveel als redelijkerwijs kan worden gevergd, worden vermeden [1]

Achter die formulering school de gedachte dat werknemers meer grip moesten krijgen op hun eigen werktempo, meer variatie in hun werk, meer autonomie in hun werkzaamheden. Dat waren de ingrediënten die samen het werk humaner moesten maken.

Minister Albeda, de opvolger van Minister Boersma, lichtte het belang van dit toegevoegde wetsartikel toe met de volgende opmerking:

[D]e arbeid in vele functies is gedraineerd: de machine bepaalt het tempo en de mate van variatie in het werk, waardoor er geen ruimte is voor het toepassen van eigen inzichten en initiatieven. Door de organisatie van het produktieproces hebben sommige werknemers vaak weinig zicht op het verband tussen het eigen werk en het eindprodukt. Ten gevolge van deze ontwikkelingen kan dergelijke arbeid nauwelijks middel tot ontplooiing en zelfverwerkelijking zijn en nauwelijks nog een bijdrage leveren aan het welzijn van de werknemers. Veeleer leidt zij, zoals onderzoeken op dit gebied hebben aangetoond, tot demotivatie, desinteresse en stress bij de werknemers.

Een fascinerend citaat; minister Albeda benoemde in één adem de degradatie van veel werk (‘de arbeid in vele functies is gedraineerd’) en het ideaal van arbeid als ‘middel tot ontplooiing en zelfverwerkelijking’

Over het werk in het moderne slachtbedrijf kon veel gezegd worden, maar niet bepaald dat het een ‘middel tot ontplooiing en zelfverwerkelijking’ was.

En Albeda zei ook iets interessants over de gevolgen van dit ‘gedraineerde’ werk; hij had het over stress bij de werknemers. Let op: in 1977 ging het al over stress.

En toen…

Het terugdringen van kort-cyclisch was dus een belangrijk onderdeel van de Arbowet die in fases werd ingevoerd in de jaren ‘80. Maar wat zien we vandaag de dag, in 2025? De meeste laagbetaalde arbeidsmigranten komen naar Nederland om precies dat te doen: kort-cyclisch werk in tuinbouwbedrijven, distributiecentra en slachthuizen.

In slachthuizen is eigenlijk weinig veranderd sinds de rapporten uit de jaren ’70. Er waren wat initiatieven om de omstandigheden te verbeteren, met programma’s met titels als ‘slachtlijn 2000’, maar tegelijkertijd werden vrijwel ieder decennia weer rapporten geschreven over de hoge uitval op de werkvloer in deze sector als gevolg van de slechte omstandigheden. Zo stond de sector eind jaren ’90 onder de aandacht vanwege het hoge aantal gevallen van RSI, doordat medewerkers in de vleesverwerkende bedrijven de hele tijd dezelfde herhalende beweging maakten en dat ook nog eens in een vochtige, koude omgeving.

Ook voor de tuinbouw is de thematiek die nu wordt aangestipt helemaal niet nieuw. In 2001 deed het Productschap Tuinbouw al onderzoek naar de omstandigheden in de glastuinbouw en in dat onderzoek kwam ook naar voren dat ‘fysieke belasting door repeterende bewegingen’ de grootste oorzaak was van uitval op de werkvloer. Ondanks beloften vanuit de sector, dat ze in arbeidsbesparende technologieën zou investeren, is daar maar weinig verbetering in gekomen.

Wat er vooral is gebeurd, is dat er steeds meer uitzendkrachten zijn geworven voor dit werk met een hoog uitvalrisico. Zo kon de sector de risico’s voor het lang doorbetalen bij ziekte toch terugdringen (je hoeft zieke uitzendkrachten immers alleen door te betalen zolang het tijdelijke contract loopt; wordt iemand ziek, dan eindigt het contract en ben je van de doorbetalingsverplichting af).

En wat opvallend is, als we het hebben over kort-cyclisch werk in zijn totaliteit, dan blijkt dat het aantal mensen dat dit soort werkzaamheden doet, in de afgelopen tijd niet bepaald is afgenomen. De laatste jaren lijkt het aantal werknemers dat kort-cyclische taken doet stabiel, of zelfs licht te stijgen. Hoe kan het dat, na 45 jaar wetgeving die zegt dat kort-cyclisch werk zoveel mogelijk moet worden teruggedrongen, het juist stijgt?

Waar zijn de concrete normen?

Waarschijnlijk omdat die wet weinig concreets biedt en de formuleringen telkens zijn verwaterd. De huidige formulering is wat korter dan de oudere:

Monotone en tempogebonden arbeid wordt, zoveel als redelijkerwijs kan worden gevergd, vermeden dan wel, indien dat niet mogelijk is, beperkt.

Dat kleine tussenzinnetje, ‘zoveel als redelijkerwijs kan worden gevergd’, laat natuurlijk alle ruimte voor eigen interpretatie. Dat is dan ook nog eens aangevuld met een extra ontsnappingsclausule: als je het niet kunt vermijden, moet je het maar beperken.

Een wet krijgt pas kracht als je er concrete normen aan kunt koppelen. Hoeveel kort-cyclisch werk is toegestaan, voor hoe lang? Die norm heeft nooit bestaan. In de begintijd van de Arbowet werden dit soort algemene bepalingen nog uitgewerkt in Arbobesluiten. Neem beeldschermwerk, waar in de jaren tachtig en negentig veel zorgen over waren. In 1992 legde de minister vast in een Arbobesluit dat na twee uur beeldschermwerk het werk moest worden afgewisseld door ander werk of een pauze. Dat is een concrete norm.

Maar toen kwam de dereguleringsgolf van de jaren ’90 en ‘00. Vooral die concrete uitwerkingen in de Arbobesluiten moesten eraan geloven: die vormden volgens de dereguleerders een ‘keurslijf’ en waren het symptoom van te grote regelzucht van de overheid. De nieuwe filosofie was dat alle ‘middelvoorschriften’ – dus concrete wegen waarlangs je een doel moest bereiken – allemaal weg moesten uit de wet en alleen ‘doelvoorschriften’ mochten blijven.

Bij de bepaling over beeldschermwerk zie je dat terug. Waar vroeger stond ‘na twee uur afwisseling’, staat er nu: ‘De arbeid aan een beeldscherm is zodanig georganiseerd dat deze arbeid op gezette tijden wordt afgewisseld door andersoortige arbeid of door een rusttijd’. In plaats van een harde grens van twee uur, staat er nu dus ‘op gezette tijden’ (dit is overigens pas een wijziging van 2018).

Arbocatalogi onder de loep

De grote bijl werd vooral in 2007 in de Arbowet gezet. Toen verdwenen veel concrete richtlijnen. Achter die hervorming zat wel een idee: de sectoren moesten zelf de concrete invulling gaan bepalen. Werkgevers en werknemers moesten samen overleg voeren over de normen binnen hun bedrijfstak, en die vastleggen in een zogeheten Arbocatalogus. Die sectorgebonden catalogi moesten de praktische uitwerking van de algemene doelstellingen uit de Arbowet worden.

Op papier klonk het mooi: wie kent de sector beter dan de mensen die er werken? Maar hoe pakte dat uit in de praktijk?

Normaal gesproken mag je verwachten dat, daar waar de risico’s het grootst zijn, de meeste aandacht aan die risico’s wordt besteed. In de arbocatalogus van de kapperbranche of van de horeca hoef je weinig te verwachten over de risico’s van beeldschermwerk of explosieve stoffen, maar wel iets over bijvoorbeeld werkstress of het werken met chemische middelen die huidaandoeningen kunnen veroorzaken.

Het systeem is erop gebouwd dat kennis van binnenuit tot betere, specifiekere regelgeving leidt dan algemene wetten die voor iedereen moeten gelden. Wie weet beter dan tuinbouwers, slachtmedewerkers en medewerkers in distributiecentra hoe hun werk in elkaar zit en welke risico’s daarbij horen?

Bij sectoren waar monotoon en tempogebonden werk op de loer ligt, moet je kortom concrete, doordachte afspraken aantreffen over kort-cyclisch werk in de catalogi.

Laten we die er eens bijpakken. Eerst de glastuinbouw. Daar staat over kort-cyclisch werk het volgende: ‘Wees attent op werk met alleen kort-cyclische taken’. That’s it. Van ‘zoveel mogelijk vermijden’ in de Arbowet naar ‘wees attent’ in de catalogus. In plaats van concreter, is het in deze Arbocatalogus dus mogelijk zelfs nog vager geworden. Een andere bepaling uit deze catalogus klinkt iets concreter: ‘Zorg voor een taakinhoud die bestaat uit voorbereidende, uitvoerende en ondersteunende taken. Dit om eenzijdigheid in het werk tegen te gaan’. Maar ook hier blijft het vrijblijvend. Geen concrete normen, niets om op te handhaven. Geen ‘maximaal zes uur per dag’ of ‘niet langer dan twee uur aan een stuk’.

De vleessector maakt iets meer woorden vuil aan ‘repeterende handelingen’, maar zegt in feite niet veel meer dan al in de Arbowet staat. ‘Laat medewerkers verschillende werkzaamheden uitvoeren (taakroulatie)’. Dat klinkt mooi, maar hoe vaak moet er gerouleerd worden en wanneer? Het blijft weinig concreet.

Dan de technische groothandel (de distributiecentra). Dat is een interessant geval, en vormt een interessant contrast met de andere twee sectoren. Deze catalogus besteedt in tegenstelling tot de andere genoemde catalogi verrassend veel aandacht aan ‘repeterend werk’. Ze hebben zelfs concrete criteria, zoals deze:

• Werkzaamheden waarbij het bovenlichaam meer dan 25 graden zijwaarts buigt of meer dan 10 graden achterwaarts, of meer dan 30 graden om de as draait, moeten worden vermeden als dat meer dan twee keer per minuut gebeurt.

Voor bewegingen die vaker dan eenmaal per minuut voorkomen en meer dan een uur duren, hebben ze zelfs een ‘quickscan’ ontwikkeld om te beoordelen of het verantwoord is.

Dat ziet er goed doordacht uit, maar direct daarna volgt deze zin in de catalogus:

Vaak herhaalde bewegingen hoeven helemaal geen probleem te zijn als ervoor gezorgd wordt dat deze in het 'gezonde' bereik van ons lichaam gebeuren. Door een goed ontwerp van de werkplek kan veel voorkomen worden. Maar ook de werktechniek van de medewerker is bepalend.

Daarmee lijkt de sector volledig de essentie te missen van het artikel van de Arbowet over kort-cyclisch werk. De wet zegt namelijk niet dat kort-cyclisch werk ‘geen probleem’ is, of dat er een ‘gezonde’ manier is van constant herhalende bewegingen. Nee, de wet is vrij helder: dit werk moet zoveel mogelijk worden beperkt, punt. Niet alleen vanwege de fysieke klachten die het werk kan veroorzaken, maar ook vanwege de mentale gevolgen. Minister Albeda zei het in de jaren zeventig bij de behandeling van de Arbowet al: ‘Dit type werk leidt tot demotivatie, desinteresse en stress bij de werknemers’.

Talloze onderzoeken hebben dat sindsdien bevestigd: kort-cyclisch werk is een belangrijke oorzaak van werkstress, maar het oorspronkelijke idee uit de Arbowet dat arbeid een ‘middel tot ontplooiing en zelfverwerkelijking’ moet zijn, is in 2025 nergens terug te vinden, en vooral niet op de plaats waar het juist wel aandacht verdient: in de arbocatalogi van deze sectoren.

Terug naar de kern

Dus waarom niet terug naar de oorspronkelijke gedachte van de Arbowet? Het IBO-rapport mist volgens mij dit cruciale element van het arbeidsomstandighedenbeleid. Het echte probleem ligt dieper dan in de lonen en werktijden: robots hebben het werk al overgenomen, we zijn alleen vergeten de machines te bouwen.

Minister Albeda waarschuwde er in de jaren zeventig al voor: werk waarbij ‘de machine het tempo bepaalt’ leidt tot ‘demotivatie, desinteresse en stress’. De huidige arbocatalogi laten helaas zien hoe ver we zijn afgedwaald van de ambitie uit de jaren ‘70. Nu arbeidsmigratie zoveel aandacht krijgt, zou dit afgestoft kunnen worden: kom met concrete normen over monotoon, tempogebonden werk, en duidelijke handhaving daarop. ‘Maximaal 4 uur kort-cyclisch werk per dag’ of ‘elke 30 minuten taakwisseling’? Anders blijf je symptomen bestrijden terwijl de kern van het probleem onaangeroerd blijft: dat veel werk simpelweg te slecht is om aantrekkelijk te zijn voor iemand die andere keuzes heeft.

[1] In bepaalde bedrijfstakken was kort-cyclisch soort werk al in 1973 bij wet verboden voor jongeren. De Arbowet breidde dit vervolgens ook uit naar volwassenen.

Mijn stuk is hier te lezen.

Ik wilde deze post gebruiken om wat meer onderbouwing te geven voor mijn stellingen in het opiniestuk.

Eerst even kort over het opinieartikel van Bodelier: hij stelt daarin dat de vooruitgang in welvaart, gezondheid en levensverwachting van de afgelopen anderhalve eeuw de nadelen van klimaatverandering compenseert. Zijn kernpunt: fossiele brandstoffen hebben de mensheid ongekende welvaart gebracht, en dankzij diezelfde welvaart kan die zich steeds beter wapenen tegen de gevolgen van een veranderend klimaat, en zal ze in staat zijn om de CO₂-uitstoot te verminderen.

Het stuk stond helaas bol van halve waarheden en op z’n minst misleidende interpretaties van onderzoeksgegevens. Dus dat was reden genoeg voor mij om te reageren.

Ik viel echter vooral over één zinnetje in zijn bijdrage:

"Met dank aan fossiele energie, schaften we zowel slavernij als kinderarbeid af: stoommachines namen het zware werk over."

De formulering is vermoedelijk bewust vaag gehouden – de precieze oorzaak-gevolg relatie blijft in nevelen gehuld. Maar als er al een verband is tussen slavernij, kinderarbeid en fossiele brandstoffen is die eerder andersom.

De historische realiteit: kinderarbeid nam eerst toe

Zoals ik betoogde in mijn opiniebijdrage: de loop van de geschiedenis lijkt vooral op het tegendeel te wijzen. In de vroege industrialisatie van Groot-Brittannië nam kinderarbeid niet af maar toe door de opkomst van fossiele brandstoffen. Het beste bewijs: kinderen werkten begin 19e eeuw letterlijk in de kolenmijnen.

De gegevens over kinderarbeid in de Britse kolenmijnen heb ik ontleend aan Peter Kirby (Child Labour in Britain, 1750–1870, Palgrave 2003, p. 78). Die heeft ze weer ontleend aan de Britse Children's Employment Commission van het Britse parlement uit 1841. Het was een enquête onder bepaalde mijnen, en niet alle mijnen wilden meewerken, dus het geeft geen volledig beeld. Maar het onderzoek was aanleiding genoeg voor de Britse regering om de bepalingen in de Mines Act van 1842 in te voeren over het verbod op kinderarbeid in de mijnen onder de 10.

De meest gangbare uitleg voor het hoge voorkomen van kinderarbeid in de kleine mijnen in West-Yorkshire in die periode, is dat de schachten daar erg nauw waren en dat alleen kinderen in staat waren de kolen te dragen of te trekken door de nauwe mijnschachten.

In de grotere mijnen met dikkere steenkoollagen en meer dakruimte konden fysiek grotere arbeiders worden ingezet en kon efficiënter machinetransport worden gebruikt, bijvoorbeeld door de inzet van paarden of door stoomaangedreven karretjes. Mechanisering speelde dus weliswaar een rol in hoeveel kinderarbeid men nodig achtte in de mijnen, maar dat neemt niet weg dat ook in die grotere, deels gemechaniseerde mijnen nog veel kinderen werkten: nog steeds ca. 13% van de werknemers was onder de 13. Dat kwam omdat die kinderen niet alleen werden ingezet voor het sleepwerk. Een typische werkzaamheid voor kinderen in negentiende-eeuwse steenkoolmijnen was het bewaken van de ventilatiedeuren. Deze kinderen, vaak trappers genoemd, zaten urenlang alleen in het donker bij de ventilatieschachten en moesten de deuren openen en sluiten wanneer mijnwerkers of steenkoolkarren passeerden.

De Nederlandse context

In Nederland was er vermoedelijk minder sprake van kinderarbeid in de mijnen, dat had deels te maken met de Napoleontische mijnbouwwet van 1810. Daarin was al een verbod opgenomen voor kinderen onder de 10 om ondergronds in mijnen te werken. We hebben het vaak over het Kinderwetje van Van Houten van 1874, maar strikt genomen was dit de eerste wet die kinderarbeid in Nederland beperkte. Belangrijk om op te merken is dat dit een verbod was dat uitsluitend ging om ondergronds werk.

Omdat de industrialisatie in Nederland niet zo snel ging als bijvoorbeeld in Groot-Brittanie, nam de steenkoolwinning in de negentiende eeuw in Nederland nog niet zo'n grote vlucht als in andere landen. Maar er zijn genoeg beschrijvingen van kinderen die werkten rondom de mijnen in de 19e eeuw. Bijvoorbeeld het sorteren van kolen was een bezigheid die typisch door kinderen werd gedaan.

België is een beter voorbeeld. Op het moment dat de Napoleontische mijnbouwwet werd ingevoerd, vond de meeste kolenwinning in Nederland plaats op wat nu Belgisch grondgebied is. En toch zie je dat kinderarbeid daar nog lang voorkwam. In 1869 was bijvoorbeeld twintig procent van de werkkrachten in de Belgische mijnindustrie – op dat moment 80.000 personen – zestien jaar of jonger. Zelfs in 1898 wordt er nog verslag gedaan van meer dan 10.000 kinderen onder de 16 in Belgische mijnen.

Mechanisering en automatisering kwam pas veel later

Kort samengevat: de groeiende vraag naar fossiele brandstoffen leidde in eerste instantie vooral tot méér kinderarbeid. Pas toen deze vorm van uitbuiting verboden werd en de factor arbeid duurder werd, kwam er serieuze aandacht voor arbeidsbesparende technologieën in de mijnbouw.

In het opinieartikel stel ik dat de grote mechanisering en automatisering in de mijnbouw pas in de tweede helft van de 20e eeuw plaatsvond. Daarmee wil ik niet voorbijgaan aan de technologische ontwikkelingen in de mijnbouw in de 19e eeuw (die ik zoeven beschreef en volgden op de eerste beperkingen op kinderarbeid: de introductie van mechanisch vervoer van kolen bijvoorbeeld). Maar dit waren nog niet de echte arbeidsbesparende technologieën zoals die in de 20e eeuw ontwikkeld werden.

Een klein zijpaadje, maar een van de vele interessantste observaties die ik tegenkwam in het boek van Jean-Baptiste Fressoz – het boek dat ik ook aanhaal in de opiniebijdrage – gaat over automatisering van de steenkoolwinning in de 20e eeuw. Hij bespreekt deze ontwikkeling in de context van de afname van de werkgelegenheid in de ondergrondse mijnen in bijvoorbeeld de Appalachen, een beroemde mijnbouwstreek in de Verenigde Staten. Die streek is de laatste tijd onderwerp van veel politiek debat: veel MAGA-aanhangers wijzen graag op het verlies van banen in deze mijnstreek als hét voorbeeld van hoe arbeiders in de steek zijn gelaten door links-liberale politici, en ze zien de verwaarlozing van deze streek als rechtstreeks gevolg van overheidssteun voor groene energie.

Wat Fressoz echter overtuigend laat zien, is dat het verdwijnen van banen in de ondergrondse mijnen van de Appalachen niets te maken heeft met de veronderstelling dat steenkool werd verdrongen door groene energie. Integendeel, het steenkoolverbruik is alleen maar toegenomen in de afgelopen jaren.

De vraag naar steenkool is onverminderd groot, maar het zijn vooral de goedkopere dagbouwgroeven, waar met zware machines het steenkool aan de oppervlakte wordt afgegraven die de ondergrondse mijnbouw uit de markt hebben gedrukt. De dagbouw (open-cast mining) is een vrijwel volledig geautomatiseerde vorm van mijnbouw, waar nauwelijks arbeidskrachten voor nodig zijn. Deze vorm van steenkoolwinning vindt bijvoorbeeld veel plaats in de Amerikaanse staat Wyoming. De kolen kunnen daar dus veel effecienter worden gewonnen dan in de ondergrondse groeven in de Appalachen. Kortom: de werkgelegenheid in de mijnbouw in staten als Pennsylvania en West-Virginia is niet afgenomen door groene energie, maar door concurrentie van meer innovatieve steenkoolmijnen in andere delen van Amerika.

Kinderarbeid is nog lang niet uitgebannen

Ik ga in mijn opiniestuk ook in op de huidige omvang van kinderarbeid wereldwijd. Hier is het rapport van de ILO en UNICEF waar ik het cijfer van 160 miljoen aan ontleen. Vooral sinds de covidpandemie is er volgens dit rapport weer sprake van een toename van kinderarbeid wereldwijd.

Over de situatie in de steenkolenmijnen in Afghanistan en Pakistan baseer ik me vooral op journalistieke artikelen. Het gaat voornamelijk om illegale mijnbouw, dus het is moeilijk om te zeggen om hoeveel kinderen het precies gaat. Er zijn wel schattingen uit 2021 over de mijnbouwstreek Balochistan in Pakistan, dat daar circa 15.000 kinderen bij steenkoolwinning zijn betrokken. Ik benadruk de rol van kinderen bij het winnen van steenkool om de expliciete connectie tussen fossiele brandstoffen en kinderarbeid duidelijk te maken, maar ook in andere vormen van mijnbouw is nog geregeld sprake van kinderarbeid. Met name bij het delven van de grondstof mica zijn grote zorgen over de hoeveelheid kinderen die daar bij betrokken zijn, bijvoorbeeld in Madagascar.

Sterfte door klimaatverandering

Een ander punt uit Bodeliers betoog waar ik wat dieper op in wilde gaan is zijn claim dat klimaatgerelateerde sterfte met 99 procent zou zijn afgenomen in de afgelopen eeuw.

Hier het citaat van Bodelier:

Met nog meer succes beschermen we ons tegen het veranderende klimaat. Dankzij dijken en waterkeringen, airconditioners en stormschuilplaatsen – alles gebouwd met fossiele energie – daalde de ‘klimaatgerelateerde sterfte’ in de afgelopen eeuw met 99 procent. Stierven in de jaren 1920 jaarlijks zo’n 450.000 mensen aan stormen, overstromingen, droogtes en hittegolven, in 2024 waren dat er minder dan 4500 – terwijl de wereldbevolking met zes miljard mensen groeide.

Ik heb echt geprobeerd te achterhalen hoe Bodelier tot deze cijfers komt, maar vooral dat getal van 4.500 in 2024 kan ik met de beste wil van de wereld niet reconstrueren.

Vermoedelijk baseert hij zich op data uit de EM-DAT (de Emergency Events Database), een database die het aantal directe doden bij grote natuurrampen registreert. Maar zelfs bij raadpleging van deze database komen de door Bodelier genoemde cijfers niet overeen met de beschikbare gegevens. EM-DAT heeft in 2024 16.753 doden door natuurrampen geregistreerd. Ik dacht nog: vooruit, hij heeft het enkel over “stormen, overstromingen, droogtes en hittegolven”, dus misschien heeft hij het aantal doden door aardbevingen weggelaten (daar valt iets voor te zeggen, want die zijn minder het gevolg van klimaatverandering) maar ook dan kom ik niet op 4.500 uit. Alleen al bij overstromingen was het aantal doden in 2024 meer dan 4.500, namelijk 5.883. Waar Bodelier zijn gegevens vandaan haalt blijft dus een mysterie.

Hoe je met selectieve data een afname van 99% kunt 'bewijzen'

En een ander punt: wat vergelijkt hij precies? “Stierven in de jaren 1920 jaarlijks ongeveer 450.000 mensen…” is dat een langjarig gemiddelde? Tien jarig? Is het niet heel vreemd om dat dan met één jaar, 2024, te vergelijken? Als je dat ene jaar, 2024, vergelijkt met het jaar precies honderd jaar geleden, 1924, kom je op iets heel anders uit. In 1924 was het aantal doden door natuurrampen volgens de EM-DAT heel laag (3.009). Dus dan was er eigenlijk sprake van een stijging van 457%! (3.009 => 16.753).

Dat is natuurlijk een absurde vergelijking, een duidelijk voorbeeld van cherrypicking, maar bij Bodelier is dat evengoed het geval. Een tienjarig gemiddelde vergelijken met één jaar is nog stompzinniger! En bovendien: het tienjarige gemiddelde in de jaren 10 zag er weer heel anders uit dan dat van de jaren 1920. Waarom neemt hij niet dat decennium als uitgangspunt van de vergelijking?

De data van EM-DAT worden vaak gebruikt voor dit type redeneringen. De cijfers worden frequent aangehaald door erkende twijfelzaaiers, de meest notoire is waarschijnlijk Indur M. Goklany, wiens werk gretig wordt geciteerd op websites als Breitbart – wat al een indicatie geeft van hoe serieus je hem moet nemen. Ik vermoed dat Bodelier zijn argumentatie aan hem heeft ontleend, of hij baseert zich op Bjorn Lomborg, iemand uit dezelfde categorie twijfelzaaiers, die vergelijkbare stellingen loopt te verdedigen (Lomborg had het in 2022 ook over een afname van 99%, recent had hij het over 98%, allemaal net weer wat andere cijfers dan Bodelier, dus het mysterie waar Bodelier zijn cijfers vandaan haalt is nog niet opgelost…).

Waarom de EM-DAT data misleidend worden gebruikt

Het feit dat ik de cijfers die Bodelier noemt niet kan reconstrueren neemt niet weg dat er een dalende trend waarneembaar is in het aantal directe doden door natuurrampen in de afgelopen eeuw, zeker als je de groei van de wereldbevolking meeneemt. Maar wat zegt dat precies? De afname is vooral toe te schrijven aan verbeterde waarschuwingssystemen en infrastructuur, waardoor mensen eerder geëvacueerd worden, hulpdiensten alerter kunnen reageren bij acuut gevaar en sneller ter plaatse kunnen zijn.

De EM-DAT is verder heel beperkt om als graadmeter voor de gevolgen van klimaatverandering te nemen (wat de onderzoekers bij EM-DAT zelf ook uitvoerig uitleggen trouwens). Belangrijke aspecten van klimaatgerelateerde sterfte blijven namelijk buiten beschouwing van deze database:

Hittegerelateerde sterfte wordt bijvoorbeeld maar zeer beperkt beschouwd als direct gevolg van een natuurramp en ontbreekt voor een groot gedeelte in de statistieken. Studies gepubliceerd in Nature Medicine tonen juist een duidelijke toename aan in dit type sterfte: hier de studie over 2022 en hier die over 2023, waarin cijfers worden genoemd als 61,672 in 2022 en 47,690 in 2023. En dat is in Europa alleen.

Het door mij geciteerde rapport van de Copernicus Climate Change Service (de EU-instantie voor klimaatadaptatie en -mitigatie) baseert zich op deze bredere studies naar hittegerelateerde sterfte en daarin staat ook de bevinding van de 30% toename in hittegerelateerde sterfgevallen in de laatste 20 jaar.

De bredere impact van klimaatverandering

De EM-DAT cijfers hebben dus uitsluitend betrekking op acute sterfgevallen bij extreme gebeurtenissen, maar ze zeggen niets over de sluimerende en systematische gevolgen van klimaatverandering.

• De WHO schat dat klimaatverandering nu al verantwoordelijk is voor meer dan 250.000 extra doden per jaar door ondervoeding, malaria, diarree en hittestress (die concentreert zich overigens vooral in landen die het minst hebben bijgedragen aan het klimaatprobleem)

• Volgens de VN Voedsel- en Landbouworganisatie (FAO) heeft klimaatverandering bijgedragen aan de toename van ondervoeding wereldwijd, met meer dan 150 miljoen extra ondervoede mensen in de laatste zes jaar

De WHO noemt haar schatting van 250.000 doden overigens 'conservatief'.

Compenseert afnemende kou voor toenemende hitte?

Er is nog wel iets anders belangrijks om te vermelden: wereldwijd sterven nog steeds meer mensen aan de gevolgen van kou dan aan de gevolgen van hitte. Opwarming van het klimaat zou in theorie positief kunnen uitpakken voor de streken waar kougerelateerde sterfte veel voorkomt. Er is een bekende studie uit 2021 die deze observatie onderbouwt. (Wellicht baseert Bodelier zich op een complexe berekening waarin hij sterfgevallen door kou en hitte bij elkaar optelt en aftrekt, en zo tot een netto aantal van 4.500 komt. Wie zal het zeggen, het blijft gissen…)

Maar die bevindingen over de afname van sterfte door kou zijn zeker niet geruststellend. De balans verandert namelijk snel. Hitteoverlast neemt heel sterk toe naarmate de temperaturen stijgen. Bij elke graad opwarming neemt de hitte-gerelateerde sterfte veel sterker toe dan dat de kou-gerelateerde sterfte afneemt. Hitte-gerelateerde sterfte treft bovendien veel vaker en veel sterker kwetsbare populaties in armere gebieden van de wereld. En we hebben het nu over een tijdelijke momentopname. We zitten nog relatief vroeg in het opwarmingsproces. De meeste klimaatmodellen voorspellen dat rond 2050-2100 de hitteoverlast de kou-gerelateerde voordelen ruimschoots zal overtreffen.1

Stijgende materiële schade ondanks betere rampenbestrijding

Zelfs als we Bodeliers stelling zouden accepteren dat er een afname is in klimaatgerelateerde sterfgevallen, blijft één feit onweerlegbaar: het aantal natuurrampen neemt zeer snel toe, dat laten de EM-DAT gegevens duidelijk zien.

En de materiële schade die deze natuurrampen veroorzaken is de afgelopen decennia explosief gestegen. Met andere woorden: terwijl we dus beter zijn geworden in het redden van mensenlevens, kunnen we de materiële kosten van deze rampen op geen enkele manier in toom houden. Zie bijvoorbeeld deze studie in de Proceedings of the National Academy of Sciences (PNAS), die vooral over een enorme stijging in de frequentie en omvang van extreem schadelijke natuurrampen met hoge kosten spreekt.

Verzekeringsindustrie als graadmeter

De beste bron voor de ontwikkeling in de materiële kosten van natuurrampen zijn de herverzekeraars. Deze instanties dekken voor extreme, moeilijk voorspelbare gebeurtenissen zoals natuurrampen. Munich Re, 's werelds grootste herverzekeraar, rapporteerde dat natuurrampen de herverzekeraars in 2021 120 miljard dollar kostte, en 140 miljard in 2024. Dat was aanzienlijk meer dan het tienjarig gemiddelde van ongeveer 94 miljard dollar.

Interessant genoeg waarschuwde Munich Re al in de jaren '70 voor opwarming van de aarde, toen het merkte dat overstromingsschade sterk toenam. Deze ontdekking leidde bij een Canadese krant tot een krantenartikel met de cynische maar duidelijke kop: "No climate-change deniers to be found in the reinsurance business."

Dit zijn dus geen abstracte zorgen; het gaat om grote economische verliezen die mensen direct raken. Verzekeraars ondernemen momenteel ook concrete acties, bijvoorbeeld door zich terug te trekken uit risicogebieden en premies drastisch te verhogen. Herverzekeringstarieven in de VS, een van de landen die het meest door natuurrampen wordt getroffen, stegen naar schatting tussen 45 en 100 procent alleen al in 2023

Groeiend aantal ontheemden

Naast de materiële schade is ook het aantal displaced persons (ontheemden) een belangrijk gevolg van klimaatverandering en het oplopende aantal natuurrampen. Rampen dwongen meer dan 45 miljoen mensen in 2024 om hun huizen te verlaten; het hoogste aantal weersgerelateerde ontheemden in de afgelopen decennia. Daarin is ook een duidelijk stijgende lijn. Hoewel veel mensen wellicht snel konden terugkeren in 2024, waren aan het einde van het jaar nog steeds 9,8 miljoen mensen ontheemd en konden zij niet naar huis terugkeren.

45 miljoen ontheemden en 140 miljard schade: cijfers die niet liegen

Hoewel er mogelijk vooruitgang is geboekt in het voorkomen van directe sterfte bij natuurrampen, geven de gegevens die Bodelier voorschotelde dus geen volledig beeld van de impact van klimaatverandering en bieden ze weinig hoop over dat we alles wel onder controle krijgen. De systematische effecten op gezondheid en voeding, de explosief stijgende materiële schade en het groeiende aantal klimaatontheemden tonen aan dat de gevolgen van klimaatverandering allesbehalve afnemen. En dat is geen goed nieuws.

Nog even iets over de walvisjacht

Ik schreef in de opiniebijdrage hoe oliemaatschappijen midden 19e eeuw vol trots vermeldden dat hun petroleum de jacht op walvissen overbodig had gemaakt, wat volledige flauwekul was. Tot diep in de 20e eeuw was er een zeer levendige walvisjacht. Hier zie je die euforie al op de hak genomen in een karikatuur uit 1861.

Maar, terwijl de walvisjacht (vooral voor de traan) is afgenomen, neemt de jacht op haaien voor haaienlevertraan toe, zoals te zien was in een aflevering van de Keuringsdienst van Waarde deze week.

https://kro-ncrv.nl/programmas/keuringsdienst-van-waarde/haaienlevertraan-squaleen-squalaan

De vierdaagse werkweek is aan een gestage opmars bezig: vier dagen van acht uur werk, drie dagen vrij. IJsland speelde hierin een voortrekkersrol. Al in 2015 startte het land met een reeks grootschalige experimenten. De experimenten brachten mooie resultaten op: werknemers rapporteerden minder stress, de productiviteit bleef gelijk of steeg in sommige gevallen zelfs, en het ziekteverzuim daalde. Het begon als een proefproject, maar spreidde zich snel uit, en inmiddels heeft meer dan de helft van de werkenden in IJsland voor een vierdaagse werkweek gekozen. Het wordt gezien als een groot succes.

Ook in het Verenigd Koninkrijk werd het concept van de vierdaagse werkweek de afgelopen jaren op grotere schaal getest. De aanpak was vergelijkbaar: het salaris bleef intact, maar werknemers kregen één dag per week vrij, zonder loonverlies. Ook daar viel de balans meestal positief uit. Werknemers rapporteerden minder werkgerelateerde stress en een afname van burn-outklachten. En een belangrijke bevinding van de onderzoekers was dat veel ondervraagden aangaven dat ze meer plezier beleefden aan hun werk. En dat vertaalde zich in de meeste gevallen in meer efficiëntie. Voor veel werkgevers bleken de opbrengsten groot genoeg om de pilot om te zetten in beleid: 92 procent van de deelnemende organisaties besloot de vierdaagse werkweek voort te zetten.

En in Nederland?

In Nederland blijft de ontwikkeling vooralsnog wat achter. Er zijn enkele initiatieven, vooral op individueel bedrijfsniveau. Achmea en Afas behoren tot de voorlopers, maar van een brede beleidsomslag lijkt nog geen sprake. De vakbonden hebben het onderwerp wel op de kaart gezet. CNV pleit al enige tijd voor een 30-urige werkweek, en FNV heeft de vierdaagse werkweek opgenomen in haar arbeidsvoorwaardenagenda voor 2025. Aan echt grootschalige, gecoördineerde experimenten zoals die in IJsland en het Verenigd Koninkrijk ontbreekt het echter nog. Daarmee lijkt Nederland op dit punt voorlopig toeschouwer.

Zit deeltijdwerk in de weg?

De vraag naar een vierdaagse werkweek houdt me al geruime tijd bezig, niet in de laatste plaats omdat het debat erover vaak wordt gekenmerkt door voorspelbare reflexen. Zodra het onderwerp ter sprake komt, duiken er steevast waarschuwingen op over de economische haalbaarheid, met name in tijden van arbeidsmarktkrapte. Arbeidstijdverkorting zou bijvoorbeeld onhoudbaar zijn bij een structureel tekort aan personeel. Arbeidsmarktexpert Ton Wilthagen uitte die zorg recent nog publiekelijk. De vierdaagse was volgens hem een “nachtmerrie” voor werkgevers. Tegelijkertijd zijn er ook andere stemmen, zoals die van Paul de Beer, die denkt dat een vierdaagse werkweek de productiviteit juist zou kunnen verhogen en het ziekteverzuim kan terugdringen. Maar hij waarschuwt ook dat de aanpassingen goed doordacht moeten zijn, zeker in sectoren zoals zorg en onderwijs, waar het al moeilijk is om voldoende leraren en zorgprofessionals te vinden.

Maar de Beer zegt nog iets belangrijks: als iedereen vier dagen werkt, dan vervalt wellicht het stigma rond deeltijdwerk, en dat kan bijdragen aan meer gendergelijkheid in topfuncties. Een interessante voorspelling, want als je het hebt over de werktijdverkorting, moet je het hebben over man-vrouwverhoudingen, en de verdeling van werk en zorg. Op de achtergrond spelen die thema’s altijd mee.

Nu vroeg ik me af: zit de deeltijdcultuur in Nederland de verkorting van de werkweek niet in de weg? Ik heb al veel geschreven over deeltijdwerk (zie onder andere mijn eerdere post met de link hieronder), maar over dit aspect had ik nog niet zo goed nagedacht. De wettelijke erkenning van een “recht op deeltijdwerk” (voor het eerst vastgelegd in de Wet Aanpassing Arbeidsduur uit 2000) was destijds een belangrijke erkenning voor mensen die deeltijd wilden werken. Werknemers kregen het recht om ongeacht de situatie, minder uren te mogen werken dan bijvoorbeeld in een CAO was vastgelegd. Alleen als de werkgever zwaarwegende bezwaren had mochten die dat ontzeggen. Daarmee kregen veel mensen meer grip op hun eigen werktijden en bood hen de kans om een betere balans tussen werk en zorg te vinden.

Maar die wet stond ook voor iets groters. Arbeidstijd werd steeds minder een collectieve kwestie, en steeds meer een individuele keuze. Waar vakbonden nog altijd onderhandelen over de standaardwerkweek in CAO’s, bepalen werknemers in toenemende mate hun eigen variant daarvan. Ondermijnt die verschuiving richting individuele arbeidstijdverkorting niet de collectieve beweging naar minder werken? Want waarom zou men onderhandelen over een kortere werkweek voor iedereen, als ieder individu die keuze in principe zelf al kan maken?

It’s complicated

Ik geef toe: die redenering houdt maar ten dele stand. Deeltijdwerk is fundamenteel iets anders dan collectieve arbeidstijdverkorting. Bij deeltijdwerk koop je vrije tijd met een lager inkomen; bij arbeidstijdverkorting gaat het meestal om minder werken met (grotendeels) behoud van loon. In principe zouden ook deeltijders daarvan moeten profiteren. Als voltijders minder gaan werken met behoud van loon, vereist het gelijkheidsbeginsel dat deeltijders naar rato méér gaan verdienen per uur.

Maar juist dat kan ook weer voor een belemmering zorgen. In sectoren met veel deeltijders kan het een arbeidstijdverkorting financieel ingewikkeld maken. Want als voltijders met loonbehoud korter gaan werken, ligt het voor de hand dat deeltijders op gelijke voet worden behandeld. Dat zou de totale loonsom voor een bedrijf verhogen, en kan het enthousiasme van werkgevers voor een vierdaagse werkweek wellicht temperen. Kortom, in organisaties waar één norm geldt voor iedereen is zo’n stap eenvoudiger te implementeren. Maar in een systeem dat al sterk gedifferentieerd is, wordt het complex.

Subscribe now

Hoe de vrije zaterdag bevochten werd

Tijd om even de geschiedenis in te duiken. Want Nederland heeft eerder een collectieve verkorting van de werkweek doorgemaakt en toen klonken vergelijkbare bezwaren. De geschiedenis van de vrije zaterdag kent veel overeenkomsten met de huidige tijd .

Tot ver in de jaren vijftig was in Nederland de zesdaagse werkweek de norm. Op zaterdag werd gewoon doorgewerkt, meestal wel wat minder dan op doordeweekse dagen, maar de roep om een vrije zaterdag, een echt weekend, bestond al langer. Het stuitte alleen decennialang op verzet; niet alleen van werkgevers, maar ook van de overheid zelf. Onder het regime van de zogenaamde “geleide loonpolitiek”, waarbij cao-afspraken vooraf goedgekeurd moesten worden door een overheidsorgaan, wist de staat de grootschalige invoering van de vrije zaterdag minstens vijftien jaar lang effectief af te remmen. De vrees was dat de vrije zaterdag de economie zou schaden, dat het niet te rijmen viel met arbeidsmarktkrapte, of dat het moment gewoon ongunstig was.

Maar eind jaren vijftig verschoof het sentiment. De druk bouwde zich langzaam op, en nadat de Sociaal-Economische Raad in 1958 een belangrijk advies uitgaf dat verdere verkorting van de werkweek onontkoombaar was geworden, volgden de ontwikkelingen elkaar in rap tempo op. In een tijdsbestek van amper twee jaar, tussen eind 1959 en eind 1961, verdween de zesdaagse werkweek uit de meeste sectoren van de economie. De vrije zaterdag werd gemeengoed.

Zoals gezegd, dit gebeurde terwijl de arbeidsmarkt verre van ontspannen was. In 1960 werd een tekort van 87.000 arbeidskrachten gemeld; een jaar later was dat opgelopen tot ruim 112.000.1 De economie draaide op volle toeren, maar tegelijkertijd werden tekorten op specifieke plekken juist weer opgevangen door de herverdeling van de werktijd. Dat klinkt wellicht paradoxaal, maar de kortere werkweek bleek een katalysator voor verschuivingen op de arbeidsmarkt.

Werkgevers bleken minder terughoudend dan vooraf werd gevreesd. In het jaarverslag van 1960 liet het Centraal Sociaal Werkgeversverbond (destijds de belangrijkste werkgeversclub) zich opvallend positief uit over de effecten van de kortere werkweek. De vijfdaagse werkweek, zo constateerden zij, bleek geen blok aan het been, maar eerder een magneet: een middel om personeel aan te trekken in een krappe markt. Werknemers stroomden massaal toe naar bedrijven en sectoren waar de vrije zaterdag al was ingevoerd. In Limburg zag de aardewerkindustrie met lede ogen aan hoe personeel overstapte naar concurrenten met gunstiger werktijden. Het zette een kettingreactie in gang, waarin andere werkgevers zich genoodzaakt voelden het voorbeeld van concurrenten te volgen.

De onderbelichte rol van vrouwen

Achteraf is vooral opvallend wie het voortouw namen in de aanloop naar de invoering van de vrije zaterdag; een aspect dat in de meeste geschiedenisboeken nauwelijks wordt aangestipt. Niet de grote industriële vakbonden, niet de strategen aan overlegtafels, maar juist vrouwen op de werkvloer pionierden deze strijd. Vrouwelijke werknemers in de textielfabrieken van Twente en Noord-Brabant, onder wie de weefsters van Puijenbroek in Goirle, meisjes eigenlijk, vaak 16 of 17 jaar eind, drongen in die fabrieken al eind jaren veertig aan op een vijfdaagse werkweek.

De fabriek van Puijenbroek lag niet te ver van de Belgische grens en er werkten daarom dus veel Belgische meisjes, die eind jaren ‘40 begonnen te pleiten voor een vijfdaagse werkweek. De belangrijkste reden was dat de reistijden naar Goirle voor hen te lang en vermoeiend waren. Na een korte strijd ging de directie overstag. Dat deed ze per se omdat ze grote voorstanders waren van een kortere werkweek, maar het leek hen verstandig deze werknemers hun zin te geven om ze te behouden voor het bedrijf.

Om onder de strikte arbeidstijdregels van de overheid uit te komen, betaalde de fabriek nog wel voor 48 uur, terwijl in werkelijkheid maar 42,5 uur werd gewerkt. Een slimme constructie was het, maar met een bijwerking: het nieuws verspreidde zich snel naar andere bedrijven in de omgeving. En vanuit de hele regio wilden meisjes ineens bij Van Puijenbroek werken; niet omdat het loon daar zo hoog lag, maar voor die extra vrije dag. Ze kwamen helemaal vanuit Waalwijk, bijna 25 km naar het noorden, om voor Puijenbroek te werken.

Toen al begonnen andere werkgevers zich af te vragen of ze het zich konden veroorloven achter te blijven met die kortere werkweek bij Van Puijenbroek.

Geen kortere week, maar een kortere dag

Het voorbeeld van Puijenbroek laat zien dat de geschiedenis van arbeidstijdverkorting in veel opzichten ook een gendergeschiedenis is. Nog een ander voorbeeld, nu uit de Verenigde Staten. In de jaren ‘30, midden in de Grote Depressie, besloot de Kellogg’s-fabriek in Battle Creek, Michigan (ja, die van de cornflakes) de werkdagen te verkorten tot zes uur. Door het werk anders over de dag te verdelen, zouden meer mensen aan het werk kunnen blijven; dat was het idee. Het was een herverdelingsmaatregel, ingegeven door de crisis, maar het was ook een langdurig sociaal experiment. Decennialang, tot ver na de Tweede Wereldoorlog, werkten duizenden mensen bij Kellogg’s zes uur per dag.

Wat dit experiment vooral interessant maakt, is niet alleen de duur ervan, maar de manier waarop het eindigde. In de jaren vijftig begon de directie delen van het bedrijf terug te leiden naar de achturige werkdag. Maar opvallend genoeg kwam het meeste verzet niet van de vakbond, maar van vrouwelijke werknemers. Zij bleken minder bereid om terug te keren naar langere werkdagen. Veel mannen daarentegen — zo beschreef de historicus Benjamin Hunnicutt in zijn boek over de zesurige werkdag bij Kellogg’s — drongen juist aan op een terugkeer naar het oude patroon.

Hunnicutt heeft een interessante observatie. Volgens hem was het niet zozeer de individualisering van werktijd die het collectieve model van werktijden ondermijnde (zoals ik hierboven beschreef aan de hand van deeltijdwerk), maar de individualisering van vrije tijd. Vrije tijd verschoof van een gemeenschappelijke ervaring — met buurtactiviteiten, verenigingsleven en gedeelde vormen van ontspanning — naar iets persoonlijkers, consumptie-georiënteerd en vaak verbonden met de opkomst van massamedia en thuisentertainment (de televisie). Zolang mensen tegelijk vrij zijn, ontstaat er een gedeeld ritme — en daarmee ook een gedeeld belang bij korter werken. Maar zodra vrije tijd uiteenvalt, verspreid raakt over de week en afhankelijk wordt van individuele voorkeuren, verdwijnt dat collectieve belang.

Die analyse werpt ook licht op de uiteenlopende waardering van de zesurige werkdag bij Kellogg’s. Voor mannen versterkte de individualisering van vrije tijd de koppeling tussen identiteit, status en inkomen. Meer werken werd een logische stap om toegang te houden tot vrijetijdsconsumptie. De werkplek werd bovendien een belangrijker sociaal anker voor de mannen, naarmate traditionele gemeenschapsstructuren verzwakten. Voor vrouwen gold dat in mindere mate. Zij ervoeren minder druk om status te ontlenen aan vrijetijdsconsumptie, en gebruiken de vrije tijd grotendeels voor huishoudelijke taken — die nog steeds grotendeels op hun bord terechtkwamen. Volgens Hunnicutt verklaart die dynamiek waarom vrouwen vaak de meest vasthoudende voorstanders bleven van de kortere werkdag.

Een oud idee: de vijfurige werkdag

De ervaringen bij Kellogg’s doen me denken aan een discussie die in de jaren ‘70 oplaaide in de Nederlandse vakbeweging, onder andere beschreven in het standaardwerk van Corrie van Eijl. Toen ging het ook over arbeidstijdverkorting, dit keer als reactie op stijgende werkloosheid. Binnen veel bonden leefde het idee dat korter werken zou kunnen bijdragen aan het behoud of herverdelen van werkgelegenheid. Maar opnieuw bleek er verschil in benadering. Terwijl industriebonden vaak mikten op een collectieve vrije middag — doorgaans op vrijdag — pleitten veel vrouwelijke leden en feministische groepen juist voor een fundamentele verkorting van de werkdag. Niet een extra vrije (mid)dag aan het einde van de week, maar kortere dagen die ook een fundamentele herverdeling van zorg- en werktaken mogelijk maakte.

Joke Smit, een van de bekendste stemmen in dat debat, kwam daarom met het beroemde voorstel van een vijfurige werkdag: zodat werkende ouders ook tijd zouden hebben voor alles wat tot dan toe stilzwijgend als vrouwenwerk gold: het huishoudelijke werk. Of, zoals zij het verwoordde: “mannen hoeven niet langer getrouwd te zijn met hun werk, vrouwen niet langer met hun gezin”.

Waar zit de echte rek?

Haar voorstel kreeg destijds weinig navolging. Maar nu het gesprek over de verkorting van de werkweek opnieuw oplaait, dringt zich toch die weer dezelfde vraag op: als we minder willen werken, wat bedoelen we dan precies? Gaat het om minder dagen? Of gaat het om kortere dagen — en een werkdag die daadwerkelijk beter te dragen is?Waar zit de echte frictie in de werktijden? Is dat de vijfde dag die te veel is, of zijn het de dagen zelf die te lang, te vol en te strak georganiseerd zijn? In veel voorstellen voor een vierdaagse werkweek verschuift de werkdruk eenvoudigweg van vijf naar vier dagen. Maar of dat nu werkelijk ontspanning oplevert, of juist een andere vorm van overbelasting, blijft de vraag.

Mijn voorstel zou zijn, werktijdverkorting niet te benaderen als abstracte herverdeling van uren op weekniveau, maar als een concrete poging om de werkdag zelf menselijker te maken — precies daar waar hij nu het vaakst schuurt: bij mensen met veel zorgtaken, ouders met jonge kinderen en bij iedereen die werk combineert met iets wat ook aandacht vraagt. Ik ben benieuwd wat daar uit zou komen.

Nog even een tip: Yvette Becker, beleidsadviseur bij de FNV, is een Substack begonnen over de vierdaagse werkweek.

De Vierdaagse

Hoe denkt Nederland over een vierdaagse werkweek?

"Ik ben dakdekker, als ik zie hoe afgetakeld mijn collega's zijn doordat ze hun hele leven lang dit zware beroep uitvoeren... Ik denk dat een vierdaagse werkweek zowel de gezondheid als productiviteit op latere leeftijd verbetert…

Read more

a year ago · 13 likes · De Vierdaagse

In 1905 speelde zich een klein relletje af in de Koninklijke Schouwburg in Den Haag. Daar stond Kleine Dora op het toneel, een bewerking van de roman Little Dorrit van Charles Dickens, met in de rol van Dora een meisje van elf jaar oud. En dat mocht niet. Althans, niet volgens artikel 3 van de Arbeidswet, die verbood dat kinderen onder de twaalf jaar werkten.

De inspecteur van de Arbeidsinspectie deed wat hem geacht werd te doen: hij maakte proces-verbaal op tegen de toneelregisseur. Op die beslissing volgde een publiek steekspel. De regisseur van het stuk besloot niet zijn excuses aan te bieden, maar koos publiekelijk de aanval richting de Arbeidsinspectie. De kindactrice at volgens hem slechts een Berliner bol op het podium, breide een sokje, en zong een coupletje van twee regels. Dat was toch geen werk?

… ze kreeg er alleen wel goed voor betaald, want dat bracht de regisseur ook nog naar voren:

Jongejuffrouw G. verdiende met dezen arbeid (?!) zooveel geld, dat haar moeder en tien broertjes en zusjes die het zeer arm hebben, nu van tijd tot tijd eens te eten hadden en schoentjes konden laten verstellen om naar school te gaan. Dat voorrecht is haar nu ontzegd omdat haar “spelen" wordt beschouwd als arbeid verrichten.

Volgens de regisseur was er vooral sprake van buitensporige bemoeienis van de Arbeidsinspectie. Toneelkunst hoefde niet beschermd te worden door de Arbeidswet. Bovendien: het kind was eigenlijk in opleiding, het leerde toneelspelen, het werkte nog niet. Die redenering – dat het om ‘vorming’ ging, niet om arbeid – zou nog decennialang terugkeren. Zeker wanneer men kinderen wilden laten optreden, zingen, dansen of op andere wijze het publiek wilde laten vermaken.

De onderliggende vraag was natuurlijk wanneer iets arbeid is, of wanneer werk wordt weggemoffeld als ‘hobby’, ‘opleiding’ of gewoon een ‘leuke ervaring’? Een eeuw later is die vraag nog steeds actueel, zoals duidelijk werd uit de diepgravende uitzending van BOOS over het thema familievloggers. Alleen is het toneel van de Haagse schouwburg ingeruild door YouTube en TikTok, en het breien en de Berliner bollen door de ‘24 uur overleven op skeelers’-challenge en de ‘een dag je kamer niet uit’-challenge.

Het woordenspel rond kinderarbeid

Nederland kent sinds 1874 een verbod op kinderarbeid, het beroemde Kinderwetje van Van Houten. Destijds werd deze wet gepresenteerd als een grote mijlpaal, een overwinning voor de kinderen die in de fabrieken werkten. Toch liep Nederland eigenlijk achter. In Pruisen, Frankrijk en Engeland was kinderarbeid al decennia eerder aan banden gelegd. In Pruisen en Engeland in de jaren ‘30 in Frankrijk iets later in 1841.1

Kinderarbeid was daarnaast natuurlijk niet van de een op de andere dag verdwenen. Het verbod op kinderarbeid bleek al snel een semantisch mijnenveld. De wet verbood namelijk om kinderen arbeid ‘te doen verrichten’. Die formulering suggereerde dat er sprake moest zijn van een opdracht van een werkgever. Dat was de gangbare interpretatie: iemand moest het kind iets hebben laten doen. Maar als een werkgever simpelweg beweerde dat hij niets had opgedragen, stond de inspecteur met lege handen. En dat gebeurde vaak genoeg: ‘Ik heb niks opgedragen… het kind is gewoon aan het spelen,’ zei een werkgever dan simpelweg.

Bewijs maar eens dat een elfjarig meisje niet uit vrije wil stenen stapelt. In minstens één zaak rond 1900 speelde die discussie ook daadwerkelijk. De rechter oordeelde toen dat de Arbeidsinspectie onvoldoende had aangetoond dat het meisje níét gewoon aan het spelen was, toen ze werd betrapt bij het stapelen van stenen in een steenfabriek. En dus, zo luidde het oordeel: geen sprake van arbeid

Een van de eerste inspecteurs merkte in 1898 al cynisch op:

Het is dan ook wonderlijk welk werk, op welke plaatsen en op welke uren door jeugdige personen voor hun eigen genoegen wordt gedaan.

Op vakantie van de wet

Aan arbeidswetgeving zit vaak een internationale dimensie. Zodra één land regels instelt, dreigt het z’n bedrijven te verliezen aan een ander land dat de zaken niet reguleert. Je zou dat een negatief spillovereffect kunnen noemen: bedrijven kiezen voor hun activiteiten het land met de minst strenge regels, en streng beleid in het ene land leidt dus tot meer economische activiteit in een ander land.

Hoewel het lastig te meten is, en tegenstanders van regulering het effect vaak flink overdrijven (zie de link naar mijn eerdere post hieronder), lijkt iets soortgelijks zich bij kinderarbeid toch wel af te tekenen. Het lucratieve karakter van kinderarbeid vertraagde vermoedelijk de invoering van wetgeving in de 19e eeuw. Kinderarbeid was simpelweg te winstgevend en daarom bleven sommige landen, zoals Nederland, achter. Het werd zelfs nog lucratiever zodra andere landen het wel gingen beperken. Of dat spillovereffect echt de verklaring was waarom het in Nederland nog zo lang duurde voordat er een verbod op kinderarbeid kwam, is overigens nooit goed onderzocht, maar het lijkt mij niet onwaarschijnlijk dat het een rol speelde in de gedachtegang van 19e-eeuwse politici.

Bij de recente Boos-aflevering over de Bellinga’s zagen we wel een heel interessant voorbeeld van een negatief spillovereffect: de wereldreis als juridische sluiproute. De Bellinga’s zijn met het hele gezin op wereldreis, en het is onduidelijk wanneer ze terugkeren. Doordat ze niet in Nederland verblijven, hoeven ze zich niet te houden aan de regels die hier gelden voor het aantal keer dat kinderen in beeld mogen komen. Puur economisch geredeneerd verschilt hun wereldreis niet zoveel van een chemisch bedrijf dat zijn fabriek verplaatst om strengere milieuregels of hogere belastingen te ontwijken.

Dit is overigens zeker niet de eerste keer dat zoiets gebeurt: in mijn boek (reeds te reserveren) beschrijf ik de casus van de zangeres Wilma Landkroon, die iets vergelijkbaars deed. Zij mocht niet optreden in een Nederlandse televisiestudio en liet zich daarom filmen in Duitsland waar de regels soepeler waren.

Pippi werkte voor niets

Nog een voorbeeld van hoe regelgeving per land flink kon verschillen: actrice Inger Nilsson kreeg destijds geen betaling voor haar rol als Pippi Langkous. Dat had alles te maken met de Zweedse wetgeving. Ook in Zweden gold een verbod op kinderarbeid, maar daar werd iets pas als ‘arbeid’ gezien wanneer er sprake was van betaling. De oplossing voor de makers van de filmreeks was dus even eenvoudig als wrang: door Nilsson niet te betalen, omzeilden ze de wet.

De inbreng van Nilsson was cruciaal voor het succes van de films, maar ze kreeg er niets voor terug – slechts een onkostenvergoeding. Volgens mij is er maar één woord voor wanneer een onderneming volledig afhankelijk is van iemands werk voor het commerciële succes van een product, en die persoon daar niets aan overhoudt: uitbuiting. Tegelijk valt te constateren dat het succes van Pippi Langkous niet alleen draaide om het verhaal of het acteerwerk, maar ook om het handig gebruik maken van internationale verschillen in regelgeving.

De pendelbeweging van het Nederlandse beleid

Het Nederlandse toezicht op kinderarbeid kent een patroon van golfbewegingen. In de 19e eeuw was Nederland, zoals eerder genoemd, bijzonder traag met het invoeren van een verbod. Maar rond 1900 sloeg de slinger de andere kant op: ineens was bijna alles verboden – zelfs het optreden van een kindactrice in het toneelstuk Kleine Dora.

Ook in de jaren zestig van de vorige eeuw voerde Nederland het toezicht op, vooral als het ging om kinderen in de media. De Arbeidsinspectie hield zich daar actief mee bezig en wijdde in haar jaarverslagen opvallend veel aandacht aan het fenomeen van de ‘kindsterren’. Ze waarschuwde dat nieuwe mediatechnologie het werk voor kinderen intensiever maakte en bovendien lucratiever voor producenten. Hoe groter het bereik van kinderen, door televisie en door de verkoop van grammofoonplaten, hoe sterker de commerciële belangen – en daarmee ook het risico op uitbuiting. Dat werd pijnlijk zichtbaar bij de opkomst van bijvoorbeeld Pippi Langkous.

De inspectie was vooral bezorgd over wat er gebeurde met een kind als het eenmaal bekend werd: het bleef namelijk zelden bij één optreden. Ouders gingen mee in de hype, platenmaatschappijen roken geld, en het publiek juichte het succes enthousiast toe. En ondertussen was er sprake van vermarkting van het kind.

Waarom kinderen in reclames niet mochten figureren

Reclamemakers zagen al snel de dubbele waarde van kinderen: ze waren niet alleen zelf te vermarkten, maar ook in te zetten om andere producten aantrekkelijker te maken. Kinderen hebben nu eenmaal een vertederend effect, en dat verkoopt. Om die reden was de Arbeidsinspectie vooral terughoudend met het verlenen van toestemming voor kinderen in reclames. Een kind mocht maximaal twee keer per jaar meedoen aan een commercial, en alleen als het echt een onmisbare rol speelde in die reclame. Gewoon een beetje rondlopen in beeld of leuk op de achtergrond staan lachen was niet genoeg. Het kind mocht geen decorstuk zijn.

De gedachte achter het beleid was als volgt: alleen als de reclame écht niet zonder kind kan, mag het. Anders niet. Het onbedoelde effect daarvan was wel dat reclamemakers hun scripts juist meer om kinderen heen gingen schrijven, zodat ze makkelijker aan de voorwaarden voldeden. Zo kwamen kinderen uiteindelijk juist méér in beeld.

De Inspectie stelde de grens op twee reclames per jaar om te voorkomen dat kinderen beroemd werden door hun reclameoptredens. Wie al bekend was, mocht overigens helemaal niet meer meedoen aan commercials. Jan Krol, Bartje uit de gelijknamige serie, kreeg bijvoorbeeld een verbod van de Arbeidsinspectie om in reclames op te treden, om te voorkomen dat er een sterrencultus rond zijn personage zou ontstaan.

Het publiek gaat niet vrijuit

De strikte houding van de Arbeidsinspectie riep in de jaren zestig geregeld verontwaardiging op. Waarom mochten die kinderen niet gewoon op televisie komen? De Inspectie kreeg flink wat kritiek te verduren en maakte zich er niet populair mee. Maar volgens de Inspectie keek het publiek juist weg van de commerciële belangen en liet het zich te makkelijk voor het karretje spannen van de grote commerciële partijen. En dat is misschien wel het grootste probleem. Zolang het publiek klapt, lijkt het niemand te deren.

Daarom, ter afsluiting, een citaat uit het jaarverslag van de Arbeidsinspectie van 1968:

De broeikassfeer die als vanzelf ontstaat wanneer de belanghebbende volwassenen in de kortst mogelijke tijd van een spontaan kind met bv. een aardige stem een wonderkind willen kweken, schept een situatie waarin het kind wordt geleefd door volwassenen, die hier een bron van inkomsten zien. Het gevolg is dat het kind – overladen met kortstondige roem en dure cadeaus – ver boven zijn leeftijdgenootjes wordt uitgeheven en letterlijk buiten spel komt te staan in zijn omgang met andere kinderen. Van een rustige ontwikkeling en zorgeloze voorbereiding op het volwassen worden kan met een nu reeds overvol dagprogramma moeilijk sprake meer zijn. En wie bekommert zich verder nog om deze kinderen als zij in het vluchtige leven van de showbusiness worden overvleugeld door anderen en hun ster even snel verbleekt als hij is opgekomen.

Ook bij kindfluencers en familievloggers anno nu zouden de kijkers van deze kanalen zich deze woorden uit 1968 ter harte mogen nemen.

Werk aan de winkel - andere opvallende zaken

• In 2024 lag de gemiddelde pensioenleeftijd van werknemers in Nederland voor het eerst boven de 66 jaar. Dat komt mede door de verhoging van de AOW-leeftijd naar 67 jaar: bijna 40 procent van de werknemers ging pas op die leeftijd met pensioen in 2024, tegen slechts 6 procent in 2023. In de sectoren landbouw, zakelijke diensten en overige dienstverlening werken mensen het langste door.

• Interessant historisch artikel: vaak wordt gedacht dat de-industrialisatie in de Amerikaanse Rust Belt pas in de jaren ’70 begon, toen automatisering en globalisering de (auto)industrie raakten. Maar dit artikel over Detroit laat zien dat het proces al in de jaren 1910 en 1920 op gang kwam, toen fabrieken verhuisden naar de stadsrand en oudere industriegebieden leegliepen door dalende vraag naar de producten, technologische vernieuwing en bedrijfsfusies.

• Over de geschiedenis van werk gesproken: op een onverwachte plek, de kookrubriek van De Volkskrant, wordt het boek Koks en kelners van Patricia van den Eeckhout besproken, over de bijzondere geschiedenis van deze beroepsgroep.

Bonus: Danny de Munk en de Arbeidsinspectie

Danny de Munk mocht in 1984 niet optreden bij Sonja Barend. Wederom kreeg de Arbeidsinspectie veel over zich heen. De ouders en de producent vochten het verbod aan, maar de rechter gaf de inspectie gelijk. Toch zat Danny de volgende avond in de studio – in het publiek weliswaar, maar hij werd geïnterviewd door Sonja Barend en daarom kreeg de regisseur een boete van honderd gulden.

Danny vond het flauwekul: ‘ik vind het best dat de arbeidsinspectie er is, voor Turkse kinderen die thuis garnalen moeten pellen misschien. Maar wat is er nou verkeerd als je een liedje wilt zingen?’

Hier blikken de betrokkenen nog eens terug op het optreden van Danny de Munk bij Sonja Barend:

Het nieuws dat Transavia het cabinepersoneel zes weken per jaar op nul uren zet en hen vervolgens een WW-uitkering laat aanvragen, zorgde afgelopen week voor een kleine rel. Follow the Money bracht deze constructie aan het licht en sprak van een situatie waarin het cabinepersoneel werd vrij geroosterd “op kosten van het UWV”. Er volgden Kamervragen en de Minister van Sociale Zaken antwoordde dat de constructie onwenselijk was maar helaas binnen de regels van het arbeidsrecht viel. Een aanleiding om eens te kijken naar de geschiedenis van de Werkloosheidswet en het terugkerende hoofdpijndossier van seizoenswerk.

Afwentelen van het bedrijfsrisico

FTM sprak van “vrij roosteren op kosten van het UWV”. Dat ligt alleen iets genuanceerder: de uitkeringen komen uit het Algemeen Werkloosheidsfonds, waar alle werkgevers aan bijdragen.1 Het UWV beheert slechts de pot. Het is dus niet op kosten van het UWV, maar op kosten van alle werkgevers die premies afdragen. Die nuance is toch wel belangrijk. Want al bij de invoering van de Werkloosheidswet in de jaren ‘50 vreesden werkgeversorganisaties dat bedrijven hun normale bedrijfsrisico zouden afwentelen op de gemeenschap. Of beter gezegd: op andere werkgevers.

Vooral seizoenswerk vormde een gevoelig punt: moest iemand die elk jaar tijdelijk zonder werk zat het recht krijgen op een WW-uitkering? En moesten andere bedrijven daarvoor opdraaien? Politiek gezien was dit direct een heet hangijzer. Toch kregen seizoenswerkers het recht op een WW-uitkering, zolang ze in de tussenliggende periode maar wel beschikbaar waren voor ander werk.2

Seizoenswerk: van normaal naar uitzondering

Seizoenswerk lijkt nu uitzonderlijk, maar was eeuwenlang de norm. Werk was cyclisch, en mensen pasten zich daarop aan. Ze schakelden soepel over van de ene sector naar de andere, afhankelijk van wat het seizoen vroeg. Vaak hadden mensen meerdere banen per jaar. Denk aan de losse arbeiders in akkerbouwgebieden en de veenkoloniën: na de oogst trokken ze naar de agrarische industrie. Eerst suikerbieten oogsten, daarna werken in de suikerfabriek; aardappels rooien, dan weer door naar de aardappelmeelfabriek. In de regio Den Haag zag je een ander patroon: vissers uit Scheveningen die in een andere periode overstapten naar de tuinbouw in het Westland.

Veel mensen denken bij seizoenswerk meteen aan de landbouw, en dat is ook niet zo gek. Het beeld van boeren die met de seizoenen meebewegen zit diep verankerd. Maar seizoenswerk was lang niet alleen een fenomeen van de landbouw. Tot diep in de 20e eeuw was seizoenswerk ook in de industrie normaal. Niet alleen de suikerfabrieken en aardappelmeelindustrie draaiden op tijdelijke krachten, neem bijvoorbeeld ook een andere belangrijke sector van werkgelegenheid: de baksteenfabricage.

Bakstenen maken was seizoenswerk. De belangrijkste bottleneck in het productieproces was het drogen van de klei. Traditioneel gebeurde dit in de open lucht, en deden de zon en de wind hun werk. Dit moest dus in de zomer gebeuren. Het hele proces was daardoor op het drogen afgestemd. Ieder seizoen begon met het winnen van klei, die in grote depots werd opgeslagen. Vervolgens werd de klei bewerkt, gemengd en in vormen geperst. Daarna kwam het drogen. In de zomer werd volop gevormd en gedroogd, maar zodra de herfst inviel, viel het werk grotendeels stil nadat alle stenen gebakken waren. In de winter werd het grootste gedeelte van het personeel ontslagen, afgezien van een klein clubje dat onderhoudswerkzaamheden deed.

Hoe technologie seizoenswerk verdrong

De baksteenindustrie stond model voor hoe veel sectoren ooit werkten: vol aan het werk in de zomer, krimp in de winter. In deze bedrijfstak veranderde dat met de introductie van tunnelovens en kunstmatige drogers. Door warme lucht uit de bakovens slim te hergebruiken, werd het droogproces onafhankelijk van het weer. Daarmee verdween uiteindelijk het seizoenswerk uit deze industrie.

Hetzelfde gebeurde in tal van sectoren. Pas met de opkomst van moderne productietechnieken konden bedrijven hun personeel het hele jaar door werk aanbieden: een revolutie op de arbeidsmarkt, die de seizoenswerker stukje bij beetje tot een uitstervend fenomeen maakte. Maar dit proces vergde vaak enorm veel energie, zoals de tunnelovens in de baksteenfabrieken. Het is dan ook niet verwonderlijk dat de periode waarin veel bedrijven seizoenswerk wisten uit te bannen samenviel met The Great Acceleration, de massale toename in het verbruik van fossiele brandstoffen (bekijk alleen al deze grafiek).

Seizoenswerk in het Sprookjesbos

Terug naar de Werkloosheidswet. Hoewel seizoenswerk in de 20^e eeuw steeds minder voorkwam, was het nooit helemaal uit te bannen. In de bouw bleef “vorstverlet” een probleem. In 1986 werd de regeling van de Werkloosheidswet wel aangescherpt: mensen met een “cyclisch arbeidspatroon” hadden geen recht meer op een WW-uitkering volgens de nieuwe bepalingen. Maar, daarop was weer een uitzondering voor mensen die “seizoensmatige arbeid” verrichtten. Eenvoudiger werd het zeker niet.

Seizoenswerk was in de tussentijd op veel plekken verdwenen door technologische aanpassingen, maar sommige bedrijven moesten creatiever zijn. De Efteling bijvoorbeeld. Tot 2010 sloot het park in de wintermaanden, en het merendeel van het personeel werd in die periode ontslagen en kreeg een WW-uitkering. Dat was toegestaan volgens de geldende regels. Het ging weliswaar om cyclische werkloosheid, maar het park sloot om “klimatologische” redenen, en daarom kon het toch onder de noemer van seizoensarbeid worden gebracht. Binnen de Efteling sprak men van de “seizoeners” die het park verlieten voor de winter en in de zomer weer terugkwamen.3

Rond 2000 leek het erop dat de politiek de regels verder wilde aanscherpen, en dreigde de constructie van de Efteling niet meer geaccepteerd te worden. De Efteling speelde daarop in. Ik weet niet of het toeval is, maar in 1999 lanceerde de Efteling de Winterefteling. Ze gingen twee weken in de winter open. Dat was niet alles. De Efteling richtte een eigen personeelsbureau op, waar seizoeners een vast contract kregen en in de winter bij een ander bedrijf gedetacheerd werden, bijvoorbeeld bij een verzekeraar, die in die periode extra personeel nodig had om de stroom overstappers naar nieuwe zorgverzekeringen te verwerken. Deze constructie bleef bestaan tot 2009, een jaar voordat het park besloot het hele jaar door geopend te blijven en het seizoenswerk vrijwel helemaal had geëlimineerd.

Hoe seizoenswerk altijd terugkeert

Seizoenswerk is nooit helemaal verdwenen, maar waar het vroeger in allerlei sectoren voorkwam, lijkt het nu toch vooral nog geconcentreerd in de tuinbouw. De oplossingen die door het ministerie van SZW worden voorgesteld (uitzendbureaus dwingen om sneller vaste contracten te geven) passen in de bredere trend om werk minder onzeker te maken (hoewel: zo hard wordt daar toch ook weer niet aan gewerkt). Tegelijkertijd laat de geschiedenis zien dat bedrijven meestal toch wel creatieve manieren vinden om met de regels om te gaan. De ontwikkelingen in de baksteenindustrie en bij de Efteling geven een voorbeeld van hoe het ook kan: aanpassingen in de bedrijfsvoering zijn de meest duurzame manier om werkzekerheid te vergroten, en vaak heeft dat voordelen voor zowel werkgevers als werknemers. De extra uitdaging is alleen om zulke oplossingen te vinden zonder een groeiende afhankelijkheid van fossiele brandstoffen.

Werk aan de winkel: opvallende ontwikkelingen

Naast mijn eigen verhalen deel ik hier ook wat dingen die me opvielen in het nieuws over de wereld van werk– een beetje om het nieuwsbriefgevoel compleet te maken:

• Werknemers kiezen er vooral voor om zzp'er te worden vanuit een wens naar meer autonomie en zelfstandigheid. Dat blijkt uit het Waarde van Werk onderzoek. Financiële overwegingen blijken een stuk minder belangrijk. Lees hier meer.

• Steeds meer mensen werken door na hun pensioen, en dat doen ze vooral voor het plezier. Veel van hen switchen zelfs nog van baan. Dat blijkt uit onderzoek van het NIDI.

• Om wat inzicht te krijgen in hoe groen de elektriciteit in je regio is, de herkomst van de energie en de CO2-uitstoot. Deze app is een absolute aanrader.

Werken in het zweet des aanschijns - letterlijk

De temperaturen stijgen weer, hitterecords worden aan de lopende band gebroken, dus misschien tijd om het eens te hebben over de gevolgen van hitte. Niet over zwoele zomeravonden of een koud biertje op het terras, maar over iets minder gezelligs: werken in de brandende zon.

Vorig jaar moest ons dak vernieuwd worden. Dat kon niet in de lente of de herfst – seizoenen waarin het nog enigszins dragelijk is om buiten te werken. Nee, het loodgietersbedrijf had alleen ruimte in de zomer, midden in de verzengende hitte.

‘s Ochtends klommen de dakdekkers het dak op in hun korte broeken en T-shirts. En tegen de middag kwamen ze er weer af; ze waren roodgloeiend als oververhitte kreeften. Maar ze trokken zich er weinig van aan. Water drinken deden ze nauwelijks, pauzes leken optioneel.

Ik stond erbij en keek ernaar. Moest ik iets zeggen? Ach, vermoedelijk wisten ze het zelf ook wel dat het niet helemaal goed was. Maar het bleef toch knagen. Hadden ze geen recht op schaduw of verkoeling? Waren daar geen regels voor? Moest de werkgever hen niet tegen zichzelf beschermen?

Subscribe now

Hittestress

"Hittestress" klinkt als een modewoord, maar het is een serieus en groeiend probleem. Het is de verzamelnaam voor gezondheidsklachten die ontstaan wanneer het lichaam de hitte niet meer aankan. Het begint met krampen, gaat over in uitputting en kan uiteindelijk eindigen in een beroerte. En met het opwarmende klimaat zal dit alleen maar vaker voorkomen, vooral bij mensen die buiten werken.

Toch is bescherming tegen extreme hitte in Nederland nauwelijks geregeld. Zoals arbo-onderzoeker Jan Popma vorig jaar constateerde in een onderzoek naar regelingen rondom werk in hitte: in de meeste arbocatalogi en cao’s ontbreekt een duidelijke norm die bepaalt wanneer het simpelweg te heet is om door te werken.

Het gevolg? Werkgevers kunnen zich verschuilen achter vage richtlijnen, terwijl werknemers vooral op hun eigen gezondheid moeten letten. Hun rechtspositie is zwak en onzeker – en hangt vaak af van de willekeur van een leidinggevende.

Opvallend genoeg was er tot 2013 wél een wettelijke grenswaarde voor hitte op de werkplek. Maar in het grote dereguleringsfeest van die tijd werd deze regel afgeschaft, net als veel andere normen. Werkgevers en werknemers mochten het voortaan zelf regelen via arbocatalogi.

Alleen... dat is dus nauwelijks gebeurd.

"Drink veel" als lapmiddel

Popma dook dus in de arbocatalogi en kwam tot een niet erg vrolijk stemmende conclusie: van de 149 goedgekeurde arbocatalogi besteden slechts 61 aandacht aan de gevaren van hitte.

En slechts 12 daarvan benoemen expliciet fysieke belasting als (mede)oorzaak van hittestress. Wat betekent dat? De meeste maatregelen blijven steken op dooddoeners als "draag luchtige kleding" of "drink veel water". Prima adviezen, maar ze gaan voorbij aan de kernvraag:

Moet dit werk in deze hitte eigenlijk nog wel worden uitgevoerd?

Een vraag die maar weinig werkgevers – of beleidsmakers – lijken te willen beantwoorden.

Werken tot je huid het begeeft

Werken in de brandende zon brengt niet alleen hittestress met zich mee, maar ook een ander, nog verraderlijker risico: huidkanker. Dat overmatige blootstelling aan Uv-straling een belangrijke oorzaak is van kanker, staat allang vast. Maar de omvang van het probleem werd vorige week nog eens goed in kaart gebracht.

KWF bracht samen met TNO een rapport uit waarin stond dat elk jaar worden ongeveer 7.100 mensen ziek worden van kanker die ze op hun werk hebben opgelopen. En het grootste risico? Uv-straling. Van die 7.100 gevallen betreft het in 4.800 gevallen huidkanker – veroorzaakt door te veel werken in de zon.

Zoals ik eerder al schreef: er is weinig dat zo haaks staat op het idee dat werk moet lonen als het feit dat je er ziek van wordt. En dat gebeurt dus toch nog redelijk vaak.

Misschien toch iets minder erg?

Eerlijk is eerlijk: ik heb wel wat moeite met de manier waarop KWF hun rapport presenteert. Niet omdat ik de expertise van de onderzoekers in twijfel trek – ze weten hier veel meer van dan ik. Maar er zitten belangrijke nuances in het rapport, die in de communicatie naar buiten toe grotendeels verdwijnen.

De belangrijkste nuance: niet elke vorm van kanker is even ernstig.

Bij de overgrote meerderheid van de gevallen gaat het om niet-melanome huidkanker: basaalcelcarcinoom en plaveiselcelcarcinoom. In de communicatie richting de pers worden deze diagnoses opgeteld tot de schokkende 7.100 gevallen per jaar, maar in het rapport zelf staat een opvallende kanttekening: basaalcelcarcinoom wordt officieel niet eens geregistreerd als invasieve kanker, omdat het als zo weinig ernstig wordt beschouwd. Zelfs zonder behandeling is de kans op overlijden aan deze vorm van kanker miniem.

Plaveiselcelcarcinoom is een stuk vervelender, maar ook die vorm is meestal goed te behandelen, zaait vaak niet uit en kent een hoge overlevingskans. Dit is natuurlijk niet hetzelfde als onschuldig – mensen kunnen er flink aan onderdoor gaan, het belast de zorg, en risico’s op verergering zijn er altijd. Maar het is wel iets anders dan bijvoorbeeld mesothelioom door asbestblootstelling, waar de overlevingskansen vele maten slechter van zijn.

Ondanks deze nuances blijft het toch opvallend hoeveel mensen als gevolg van hun werk deze vorm van kanker oplopen – en het is helemaal niet nodig. Want in tegenstelling tot hitteberoertes valt het redelijk makkelijk te voorkomen: door goed in te smeren. Maar slechts in 19 arbocatologi staat iets over het verschaffen van zonnebrancrème, aldus Popma.

De staat van de arbocatalogi

Sinds 2007 werkt Nederland met arbocatalogi: in plaats van dat de overheid regels opstelt om werknemers te beschermen, moeten werkgevers en werknemers per sector zelf normen en grenswaarden vaststellen. Maar heeft dat systeem zich bewezen?

Het doel was destijds dat in vier jaar tijd, in 2012, 80% van de werknemers onder een goedgekeurde arbocatalogus zouden vallen. Maar waar staan we nu? In 2017 was het 57%, en schattingen in 2023 wezen op ongeveer 55%.

Vorige week verscheen het jaarverslag 2024 van de Arbeidsinspectie. Het positieve nieuws: er werden meer arbocatalogi ter goedkeuring voorgelegd dan in voorgaande jaren – 110 in totaal. Maar slechts 42 daarvan kregen een positieve beoordeling. Geen indrukwekkende score, helaas.

Daarnaast waren er 24 catalogi die positief/negatief werden getoetst. Wat dat precies betekent? Onduidelijk. Nul keer negatief lijkt op het eerste gezicht goed nieuws, maar daar staan dan weer de 37 catalogi tegenover die voortijdig zijn ingetrokken. Misschien verklaart dat waarom er uiteindelijk geen enkele negatief is beoordeeld. Helaas ontbreekt verdere uitleg, waardoor het gissen blijft wat we hier nu echt uit moeten concluderen.

Wat wel duidelijk is: na 18 jaar arbocatalogi zijn we nog lang niet zo ver als ooit werd gehoopt. Hittestress is een treffend voorbeeld. Terwijl de zon werknemers langzaamaan braadt, blijft de vraag die eigenlijk voorop zou moeten staan onbeantwoord: hoe voorkom je effectief dat mensen bezwijken onder werk dat hen op termijn sloopt?

Wereldwijd groeit de weerstand tegen regels en bureaucratie. De Anti-Red-Tape Revolution, zoals The Economist het noemde, is zichtbaar op verschillende continenten. In Argentinië gaf Milei het startsein, Trump – met Musk als zijn beulsknecht – volgt in de VS, en de EU blijft niet achter. Het doel: bureaucratische hindernissen slechten, processen ‘vereenvoudigen’ en de concurrentiepositie versterken. In Europa liggen na het ‘Omnibus-voorstel’ vooral de duurzaamheidsregels onder vuur.

Het belang van geschiedenis

Geschiedenis is vaak cruciaal om te begrijpen waarom bepaalde regels zijn ingevoerd. Het gebied van regelgeving en toezicht is echter typisch een terrein waar vooral Geschichtsvergessenheit lijkt op te treden, zoals de Duitsers het noemen: een collectief geheugenverlies waardoor mensen regels willen schrappen, omdat ze de oorsprong ervan niet meer kennen. Terwijl de anti-bureaucratiebewegingen vooral gevoed worden door urban myths over toezichthouders—verhalen die later vaak niet waar blijken. (Zie bijvoorbeeld dit wat oudere artikel uit Groot-Brittannië – maar iedereen kent wel zo’n voorbeeld). Ondertussen blijft de kennis over de daadwerkelijke oorsprong van regels onderbelicht– of wordt bewust vergeten.

Een treffend voorbeeld zag ik enkele maanden geleden in een commissiedebat van de Tweede Kamer (6 november 2024), waar ook in een uitzending van Zembla aandacht aan werd besteed. Het ging over de registratieplicht van chemische stoffen voor het MKB. VVD-Kamerlid Arend Kisteman noemde de registratieplicht als voorbeeld van overbodige regelgeving, wat het MKB in de weg zat. Hij noemde expliciet schilders, kappers en schoonmakers als groepen die last hadden van deze regel. SP-Kamerlid Bart van Kent stelde hem vervolgens echter de terechte vraag: waar kwamen die regels dan eigenlijk vandaan? Waren ze niet ooit ingesteld om een probleem op te lossen? Een antwoord kwam er niet.

Nu wil het geval dat precies bij de gevallen die hij noemde er een belangrijke geschiedenis aan vooraf gegaan is.

Kapperseczeem en Schildersziekte

Neem bijvoorbeeld kappers: eind 20e eeuw werden steeds meer chemische producten gebruikt in salons: haarverf, permanent- en bleekmiddelen etc.. Langdurige blootstelling aan deze stoffen leidde bij voor kappers/kapsters tot ernstige huidklachten. Op een gegeven moment had zo’n 15% van de kappers last van kapperseczeem.

Misschien vraag je je af of het zo erg is, kapperseczeem. Het lijkt niet meteen levensbedreigend, maar veel kappers/kapsters verloren hun baan door deze aandoening, omdat ze simpelweg hun werk niet meer konden doen. Als mensen hun carrière moeten opgeven door schade van chemicaliën, lijkt me dat verre van wenselijk. Bovendien is het moeilijk te rijmen met de slogan “werk moet lonen”. Het minste wat je kunt verwachten van werk dat loont, is toch dat het je niet ziek maakt en dat je het zolang kunt blijven doen als je wilt, zou je zeggen.

In 2008 werd een kapperszaak daadwerkelijk verplicht om een schadevergoeding te betalen voor een oud-werkneemster met kapperseczeem, omdat de salon geen veilige werkomstandigheden had geboden. Er waren geen geschikte handschoenen en aparte ruimtes voor het mengen van de chemicaliën. Werkgevers hebben er dus ook zelf belang bij om de regels te volgen over veilig werken met chemicaliën: het kan helpen om schadeclaims te voorkomen.

Een ander voorbeeld zijn schilders. Waarom vielen schilders lange tijd vaker van steigers dan bouwvakkers? Door de chemische oplosmiddelen in verf. Deze veroorzaakten het Organisch Psychosyndroom (OPS), oftewel schilderziekte. Na jaren van vakbondsdruk werd in 2000 eindelijk een vervangingsplicht voor oplosmiddelen ingevoerd (oud IISG-er Sjaak van der Velden heeft een boek over deze strijd geschreven). Maar de vervangingsplicht garandeert niet dat iedereen deze naleeft, daarom is het bijhouden van gebruikte stoffen essentieel.

Verzwakken van de positie van werknemers

Er zijn talloze regels ontstaan in Nederland omtrent veilig en gezond werk, die uit echte problemen op de werkvloer voortkwamen, en waarvoor oud-werknemers hebben gestreden om die ingevoerd te krijgen. En juist bij kleine bedrijven, zoals ook in de genoemde Zembla-uitzending wordt aangegeven, is de naleving van veiligheidsregels vaak slechter dan bij grote bedrijven.

De registratieplicht lijkt misschien geen direct preventiemiddel, maar het is wel een manier voor werknemers om hun recht op compensatie te claimen. Het willen afschaffen van die registratieplicht is niets meer dan het verzwakken van de positie van werknemers en hun recht op compensatie voor schade op het werk opgelopen.

Geschichtsvergessenheit in de werkgeverslobby

Een mooi staaltje Geschichtsvergessenheit rondom regulering van de werkvloer las ik in een beleidsdocument van MKB Nederland– een document dat vermoedelijk als inspiratie gediend heeft voor het pleidooi om de registratieplicht bij kappers en schilders te willen schrappen. ‘Van regeldruk, naar regelrust’, heette het, en het was een pleidooi voor minder regeldruk voor MKB-bedrijven.

Er staan klassieke waarschuwingen in het document, zoals dat de strenge regels ondernemers “de grens over jagen” en dat de concurrentiepositie door die regels onder druk staat. Dat strenge regels de concurrentiepositie van sommige bedrijven kunnen verslechteren, is een mogelijkheid waar je als beleidsmaker zeker rekening mee moet houden, maar je kunt die waarschuwing toch niet serieus blijven nemen als die op iedere gelegenheid zonder enige onderbouwing van stal wordt gehaald.

Kappers en schilders die massaal de grens overgaan? Lijkt me onwaarschijnlijk.

Maar ik trof in dit document ook de volgende stelling aan:

“Steeds meer regelgeving in combinatie met beperkte toezichtcapaciteit heeft als gevolg gehad dat toezicht op en uitvoering van regelgeving in hoge mate op het bord van ondernemers terecht is gekomen via rapportages, meldingen en keuringen en certificeringen”.

Die zin deed me even met mijn ogen knipperen. Ik moest hem een paar keer lezen (ook omdat hij niet uitblinkt in leesbaarheid). Maar als ik hem afslank, staat er: door ‘beperkte toezichtcapaciteit’ ligt het toezicht nu ‘op het bord van ondernemers’.

Je zou bijna denken dat die ‘beperkte toezichtcapaciteit’ deze werkgeversorganisatie als een verrassing in de staart heeft gebeten— alsof het plotseling uit de lucht is komen vallen.

Maar dat is natuurlijk niet het geval: de ‘beperkte toezichtcapaciteit’ is het gevolg van decennialange lobby van werkgeversorganisaties, die klaagden over hoe vaak ze wel niet werden geïnspecteerd, onder andere door de Arbeidsinspectie (soms wel een keer per jaar!). Zij vonden dat het systeem te veel op wantrouwen was gebaseerd.

Geschichtsvergessenheit ten top. De werkgeversorganisaties hebben zelf om deze situatie gevraagd, maar dat lijken ze nu vergeten te zijn.

Solidariteit als oplossing voor MKB-problemen

Het probleem van beroepsziekten is groot, zoals de uitzending van Zembla treffend laat zien. Vooral in kleinere bedrijven zijn de risico’s groot. Natuurlijk, MKB-bedrijven zijn te vinden in allerlei sectoren en de risico’s zijn moeilijk te vergelijken: je kunt moeilijk de risico’s van garagebedrijf Sleutelstad vergelijken met die van snackbar de Warme Hap. Maar binnen dezelfde sector, bijvoorbeeld binnen metaal, lopen kleinere bedrijven meer risico’s dan grotere spelers. Kleinere bedrijven hebben meestal minder middelen om in uitgebreide veiligheidsmaatregelen te investeren, terwijl grotere bedrijven daar vaak wél de capaciteit voor hebben.

Is de oplossing dan om de regels te versoepelen voor het MKB? Ik denk dat we eerder in een andere richting moeten denken.

Er wordt vaak op gewezen dat het poldermodel onder druk staat door de afnemende representativiteit van de vakbonden. Lidmaatschap van vakbonden neemt al jaren af, en steeds minder werkenden vallen onder cao’s. Maar hetzelfde is het geval bij werkgevers! Juist binnen het midden- en kleinbedrijf blijkt dat die veel minder zijn georganiseerd dan vroeger. Dat zou je een teken van afnemende solidariteit onder bedrijven kunnen zien. Ook daar is het ieder voor zich.

Als de verplichtingen inderdaad te zwaar wegen voor MKB-bedrijven, zou het dan niet beter zijn om de lasten op de een of andere manier gezamenlijk te dragen? Misschien ligt de oplossing niet in het verminderen van de regeldruk, waarvan de rekening uiteindelijk bij de werkenden komt te liggen, maar in het versterken van solidariteit onder werkgevers. Dat zou wel eens veel eerder de sleutel kunnen zijn tot het oplossen van de gesignaliseerde problemen.

De strijd tegen red tape gaat ver terug

Het vroegste voorbeeld van een expliciete werkgeverslobby om toezicht en regelgeving terug te dringen ben ik in het archief tegengekomen in 1930. Een brief van werkgeversorganisaties aan de minister waarin ze zeggen dat ze een ‘leger’ zien oprukken van controleurs die de achturige werkdag handhaven, en of dat niet wat minder kon. (Het ‘leger’ bestond uit 27 controleurs)

Voor de huidige situatie moeten we iets minder ver terug in de tijd en staat vooral het programma “Eenduidig Toezicht” aan de voet van de inkrimping van de toezichtcapaciteit, begonnen in 2005. Dit programma leidde uiteindelijk tot de meest draconische bezuinigingen op het toezicht ooit. In het plan van aanpak stond het duidelijk verwoord: tot stand gekomen met de steun van VNO-NCW en MKB Nederland. Met nog de toevoeging dat vooral MKB-bedrijven, ‘maximaal twee keer per jaar zullen geïnspecteerd moeten worden’ (en dan gaat het om inspecties van alle toezichthouders, niet alleen de Arbeidsinspectie).

Met succes kan ik wel zeggen. In een tussenrapportage van een jaartje later werd, toch wel met enige trots, geconstateerd, dat een gemiddeld bedrijf slechts 1 keer in de 30 jaar gecontroleerd zou worden door de Arbeidsinspectie.

Afgelopen weken was het weer zover. De our-world-in-data-correspondent schreef een stuk over het onderwerp, dat uiteraard gedeeld werd door Sander Schimmelpenninck. In het Nederlands Dagblad verscheen een opinieartikel, en zelfs Johan Derksen voelde zich geroepen om er iets over te zeggen. De conclusie van deze heren? Nederland is lui.

Gelukkig brachten de auteurs van Rode Cijfers daar wat nuance in aan (zie ook hun bijdrage in de Volkskrant). Want als je niet alleen kijkt naar individuele contracten, maar naar het totaal aantal gewerkte uren in Nederland, dan blijkt het allemaal reuze mee te vallen met hoe weinig uren er in Nederland gewerkt wordt. Sterker nog, Nederland zit gewoon in de Europese middenmoot.

Hoe dat kan? Zoals de auteurs van Rode Cijfers uitleggen, beginnen we in Nederland ontzettend jong met werken. In geen enkel ander land betreedt zo’n grote groep al rond hun vijftiende de arbeidsmarkt. En natuurlijk zijn dat vaak parttime baantjes. Tel dat allemaal bij elkaar op, en het beeld van een land dat massaal luiert, begint ineens een stuk minder overtuigend te worden.

De Rol van Supermarkten

Dat het aantal deeltijdwerkers in Nederland zo hoog is, heeft dus voor een groot gedeelte te maken met de lange loopbaan die veel mensen hier doormaken: we beginnen jong met werken en blijven vaak tot op hoge leeftijd actief. En juist aan het begin en aan het einde van die loopbaan werken we veel in deeltijd.

Dat zie je duidelijk terug in de cijfers van het CBS. Van alle mensen met een deeltijdbaan is maar liefst 27% tussen de 15 en 25 jaar, terwijl deze groep slechts 17% van de totale werkende beroepsbevolking uitmaakt. En binnen die groep werkt dus 76% parttime. Logisch, want ze moeten ook naar school - er zit een (wettelijke) grens aan hoeveel ze kunnen werken. Ook onder 55-plussers is deeltijdwerk trouwens populair, veel populairder dan bij de leeftijdsgroep 25-35 jaar (47% vs 36%)1. Maar vooral jongeren drukken hun stempel op de statistieken.

Vind je cijfers maar abstract? Ga dan eens op pad in het grensgebied tussen Nederland, Duitsland en België, en stap een paar supermarkten binnen. De winkels lijken in veel opzichten op elkaar: dezelfde indeling, vergelijkbaar assortiment. Maar er is één opvallend verschil: de leeftijd van het personeel. Waar in Nederlandse supermarkten scholieren en studenten de vakken vullen en achter de kassa zitten, kom je in Duitsland en België vooral veel volwassenen tegen. In Nederland is het inzetten van jongeren voor bijbaantjes uitgegroeid tot een compleet businessmodel van de detailhandel.

Kampioen bijbaantjes

De arbeidsparticipatie van jongeren in Nederland blijft al jarenlang hoog en stijgt alleen maar. Ter vergelijking: in Groot-Brittannië wordt al geruime tijd geschreven over de afname van jongeren met een bijbaan. In 2015 verscheen een overheidsrapport over de death of the Saturday job, in 2020 werd die zorg herhaald, en kort geleden verscheen er weer een artikel over de afnemende bereidheid van Britse jongeren om een bijbaantje te nemen.

In Nederland daarentegen blijven jongeren trouw hun uurtjes draaien, sterker zelfs: Nederlandse jongeren werken meer dan ooit.

Nederland leunt dus stevig op deeltijdwerk van jongeren, en als het om studenten gaat, wordt dat zelfs actief aangemoedigd. Waar universiteiten in sommige landen het lastig maken – of zelfs verbieden – om naast de studie te werken, geldt hier eigenlijk het tegenovergestelde. De basisbeurs is bewust karig, want de aanname van de overheid is dat studenten een bijbaan nemen om hun kosten te dekken (tenzij je rijke ouders hebt, natuurlijk).

Deze aanname werd expliciet vermeld in de Memorie van Toelichting bij de Wet herinvoering van de basisbeurs in het hoger onderwijs:

Voor uitwonende studenten geldt dat zij met een bijbaan van 12 uur ook voldoende financiële middelen hebben, zonder dat ze daarnaast nog een lening hoeven aan te gaan. We zien dat studenten gemiddeld 12 uur per week werken (zonder betaalde stage), dus daarmee zou de herinvoering van de basisbeurs ervoor kunnen zorgen dat studenten minder gaan lenen.

Kortom: de hoogte van de basisbeurs is aangepast op de veronderstelling dat studenten minstens 12 uur per week betaald werk doen. En het blijkt ook uit de cijfers dat studenten in Nederland meer werken dan elders. Nederland is in de EU verreweg koploper van het aantal studenten dat naast hun studie werkt (zie deze grafiek)

Deeltijdwerkers worden vooral vaak benadeeld

Het is duidelijk dat we vanwege het grote aantal jongeren dat in deeltijd werkt niet alles hoeven te verwachten van initiatieven om deeltijdwerkers voltijd te laten werken. De jongeren moeten ook naar school, en er is een grens aan hoeveel uur ze kunnen werken.

Maar vergeet ook niet: dit type deeltijdwerk van jongeren is goedkope arbeid, en daar houden we zo van in Nederland.

Terwijl het publieke debat steevast blijft hangen in termen als “deeltijdprinsjes”, kwam de Arbeidsinspectie afgelopen week juist met een heel ander geluid. In de Monitor Eerlijk Werk waarschuwt ze dat deeltijdwerkers helemaal niet zo comfortabel achteroverleunen. Integendeel: juist zij lopen vaker tegen benadeling aan dan andere werknemers.

Belangrijk om daarbij op te merken is dat de Arbeidsinspectie het niet over uitbuiting heeft – zo ernstig is het meestal niet. De inspectie maakt onderscheid tussen drie gradaties van “oneerlijk werk”: gewone benadeling, ernstige benadeling en uitbuiting. Waar de laatste twee vooral arbeidsmigranten treffen, zijn het bij de eerste categorie vooral jongeren met deeltijdbanen die de klappen opvangen. Het gaat vaak om ondeugdelijke registratie van arbeidstijden, waardoor jongeren niet altijd betaald krijgen voor alle gewerkte uren, of om overtredingen van de wet minimumloon. Dus terwijl het beeld van de verwende deeltijdwerker hardnekkig rondzingt, blijkt de realiteit voor veel jongeren met bijbanen eerder het tegenovergestelde: ze krijgen lang niet altijd betaald waar ze recht op hebben.

De bevindingen van de Arbeidsinspectie bevestigen vooral een beeld van hoe ook deeltijdwerk een middel is om arbeidskosten laag te houden, en dat ook op dit vlak zie je de trend dat veel werkgevers zoveel mogelijk het randje opzoeken om die kosten zo laag mogelijk houden.

Geinteresseerd in de ontwikkeling van deeltijdwerk in Nederland? Ik heb daarover twee artikelen geschreven:

• Part-Time Employment in the Breadwinner Era: Dutch Employers’ Initiatives to Control Female Labor Force Participation, 1945–1970, Enterprise & Society (2022).

• Making Part-Time Work a Fully-Fledged Alternative: How the Dutch Social Partners Responded to a Dual Labour Market, 1966–1993, Labor History, 62(5–6) (2021), 762–780.

Binnenkort wil ik deeltijdwerk ook van een andere kant belichten, namelijk in relatie tot een mogelijke vierdaagse werkweek.

Bekijk de motie met de stemmingsuitslagen hier.

In deze motie werd de minister dus expliciet opgeroepen om de Arbeidsinspectie de bevoegdheid te geven "voor een bestuursrechtelijke stillegging bij het vermoeden van ernstige benadeling". En nu, ruim drie jaar later, is dat precies wat de minister doet.

De Telegraaf schrijft vervolgens:

NSC-minister Eddy van Hijum (Sociale Zaken) kiest voor een ’snoeiharde aanpak’ van misstanden

Het is toch opvallend dat dit zo wordt opgeschreven, alsof dit idee helemaal uit de koker van deze minister komt. Het leek me de moeite waard om deze merkwaardige dynamiek in de media even te signaleren voor ik wat dieper op het voorstel inga.

Een gamechanger of niet?

Volgens sommigen zou het stilleggen van bedrijven bij ernstige benadeling een echte gamechanger kunnen zijn. Ik denk dat dit inderdaad een verschil kan maken en dat stillegging een effectiever middel is dan de verhoging van boetes, zoals eerder dit jaar ingevoerd. De grotere impact zou echter wel eens op een heel ander vlak kunnen liggen dan de meeste commentatoren nu verwachten.

Leo Lucassen (mijn baas, noem ik even voor de volledigheid), is overigens minder overtuigd. Hij zei tegen BNR dat de Arbeidsinspectie nu zo ernstig is uitgekleed dat nieuwe instrumenten weinig verschil maken, en dat alleen het opschalen van de capaciteit het antwoord is. Hoewel ik zijn punt begrijp, ben ik het niet helemaal eens met zijn analyse van de capaciteit van de Arbeidsinspectie (ik hoop dat hij me dat vergeeft).

Het klopt dat tussen 2002 en 2015 hard is bezuinigd op de Arbeidsinspectie, genadeloos kun je wel zeggen, maar de kabinetten Rutte III en Rutte IV hebben wel degelijk weer geïnvesteerd in de capaciteit. Volledig uitgekleed vind ik dus wat overdreven. Maar belangrijker nog: de bezuinigingen van de kabinetten Balkenende en Rutte I troffen vooral het toezicht op de Arbowet (veilig en gezond werk), niet het toezicht op wetten over eerlijk werk zoals de Wet arbeid vreemdelingen en de Wet minimumloon, waar deze discussie over gaat.

Wat wel veranderd is in de afgelopen 25 jaar, is dat toezicht op eerlijk werk ingewikkelder is geworden. Waar de inspectie vroeger vooral illegale tewerkstelling opspoorde (een relatief eenvoudige taak - je stapt een bedrijf binnen en vraagt om identiteitsbewijzen), gaat het nu veel meer om eerlijke betaling en werktijden. En dat is een stuk lastiger en tijdrovender. Je moet hele salarisadministraties doorploegen, en zelfs dan is dat niet altijd betrouwbaar. De inspectie komt genoeg gevallen tegen waarbij werkgevers 'netjes' het minimumloon uitbetalen, maar vervolgens weer een gedeelte contant terugeisen (zie bijvoorbeeld dit wat oudere rapport)

Door de uitbreiding van de EU richt de Arbeidsinspectie zich nu steeds meer op de bescherming van arbeidsmigranten die geen vergunning nodig hebben om hier te mogen werken, maar toch regelmatig worden uitgebuit, wat deze verschuiving in focus verklaart.

Wat houdt het voorstel in?

Even naar het concrete voorstel. Waarom kan dit toch een gamechanger zijn? Laten we kijken wat het precies inhoudt. De Arbeidsinspectie moet bedrijven stil kunnen leggen bij ‘ernstige benadeling’ van werknemers, zo luidt het voorstel. Maar hier stuiten we op een juridisch probleem: de Arbeidsinspectie heeft nu niet de bevoegdheid om bedrijven onmiddellijk stil te leggen bij deze gevallen. Onmiddellijke stillegging is een instrument uit de Arbowet en de Arbeidstijdenwet en kan alleen worden toegepast bij ernstig gevaar.

Inspecteurs die toezicht houden op eerlijk werk (zoals de Wet minimumloon) hebben dit middel dus niet. De enige uitzondering is grove overtreding van de Arbeidstijdenwet.

Een creatieve oplossing

Ambtenaren hebben nu een creatieve oplossing bedacht: gebruikmaken van de Arbowet om bedrijven waar ernstige benadeling voorkomt, alsnog stil te leggen. De Arbowet stelt immers dat werkgevers moeten zorgen voor 'zo goed mogelijke arbeidsomstandigheden'.

Niet 'net voldoende', niet 'minimaal acceptabele', maar 'zo goed mogelijke' arbeidsomstandigheden.

En omdat werkgevers de risico's voor de veiligheid en gezondheid van werknemers zoveel mogelijk 'bij de bron' moeten voorkomen, is de redenering: als die ernstige benadeling leidt tot psychosociale arbeidsbelasting (PSA, lees: werkstress), dan is dat strijdig met de Arbowet.

Denk aan situaties waarin werknemers extreem afhankelijk zijn van hun werkgever, bijvoorbeeld wanneer bankpassen en reisdocumenten worden ingenomen. Dit veroorzaakt stress en zou dus volgens deze interpretatie voldoende reden zijn om een bedrijf stil te leggen. Een slimme zet, die alleen maar toegejuicht kan worden.

Toch is dit geen eenvoudige weg. De Arbeidsinspectie moet met een goede onderbouwing komen om het voor een rechter stand te laten houden. Want is dit een ernstig gevaar, zoals bedoeld in de Arbowet? Dat is dus wat ze nu gaan proberen te beargumenteren. Tot dusverre is er bij mijn weten nog nooit een bedrijf stilgelegd op grond van te weinig preventiemaatregelen tegen psychosociale arbeidsbelasting.

Wat betekent dit voor de toekomst?

De kernvraag is dus: hoe gaat dit in de praktijk uitpakken? Bij onmiddellijke stillegging worden bedrijven stilgelegd tot het gevaar is weggenomen. Maar hoe bepaal je wanneer er ‘voldoende’ gedaan is aan het terugdringen van psychosociale belasting?

Om effectief en snel te kunnen handhaven, zijn eigenlijk harde grenswaarden nodig. Zulke meetbare normen maken directe handhaving mogelijk. Een duidelijk voorbeeld is de blootstellingslimiet van 87 dB(A) voor geluid op de werkplek, die wél in de Arbowet is vastgelegd. Maar politici en de ‘polder’ hebben zich door de jaren heen zelden willen wagen aan het vaststellen van heldere doelen op het gebied van PSA, die werkgevers verplicht zouden stellen om die norm daadwerkelijk te bereiken. Vanaf de invoering van de Arbowet stuitte harde handhaving en concrete grenswaarden op dit thema eigenlijk altijd op aanzienlijke politieke weerstand.

Maar als nu toch bedrijven stilgelegd gaan worden op basis van PSA dan vraag ik me af: heeft dit ook gevolgen voor andere sectoren?

Neem even de sector waarin ik zelf werk: de universiteiten. De Arbeidsinspectie heeft al meermaals gesteld dat er onvoldoende wordt gedaan aan de psychosociale belasting van medewerkers aan universiteiten. Dat onderzoek begon bij een handhavingsverzoek van WOinactie in 2020.

Lees het rapport hier.

Dit jaar nog constateerde de inspectie voor de zoveelste keer dat de resultaten van de aanpak van werkstress op de universiteiten niet naar tevredenheid waren. Drie universiteiten hadden PSA (psychosociale arbeidsbelasting) niet eens als risico in de Risico-Inventarisatie en Evaluatie (RI&E) onderkend.

Dus gaat de Arbeidsinspectie straks ook universiteiten stilleggen omdat ze te weinig doen aan het terugdringen van psychosociale belasting? En hoe zit het met andere sectoren? Volgens het jaarplan over 2025 komt er dit jaar extra toezicht op PSA in het primair en voortgezet onderwijs, verpleeg- en verzorgingshuizen en de geestelijke gezondheidszorg (GGZ). Gaan scholen en zorginstellingen dicht?

De komende tijd zal moeten blijken hoe rechters omgaan met deze nieuwe interpretatie.

Eén ding is zeker: als dit voorstel wordt doorgezet, en rechters de uitleg van de Arbeidsinspectie accepteren, kan het een flinke verschuiving betekenen in de handhaving van arbeidsomstandigheden. En dat zou niet alleen werkgevers van arbeidsmigranten raken, maar een breed scala aan sectoren — mogelijk zelfs scholen en zorginstellingen.

De tijd zal het leren.

Arbeidsmigranten die ingeschreven staan in de RNI lopen 42% meer kans op een ongeval dan overige werknemers volgens de meest recente Monitor Arbeidsongevallen van de Arbeidsinspectie. Dit percentage is waarschijnlijk nog hoger, omdat niet alle incidenten worden gemeld. Het is goed dat Argos, samen met Investico - onderzoeksjournalisten, hier in een uitzending aandacht aan besteedt (21 december 2024). Toch lijkt het me goed om wat context te geven bij het nieuwe ongevallenonderzoek van de Arbeidsinspectie, want voor mijn gevoel gaat de uitzending van Argos op bepaalde punten wat kort door de bocht.

De rol van de Arbeidsinspectie

Volgens het Europees Sociaal Handvest is de voornaamste doelstelling van de Arbeidsinspectie het "verbeteren van de veiligheid en gezondheid op het werk en het voorkomen van ongevallen en aantasting van de gezondheid die voortvloeien uit, verband houden met of zich voordoen bij werkzaamheden, met name door de oorzaken van gevaren die inherent zijn aan de werkomgeving tot een minimum te beperken". Kort gezegd: de Arbeidsinspectie moet vooral bijdragen aan preventie van ongevallen op de werkvloer.

De uitzending van Argos richt zich vooral op compensatie van slachtoffers, een proces dat vaak moeizaam verloopt, zeker voor de minst beschermde groepen op de arbeidsmarkt. Het is een goede zaak dat er letselschadeadvocaten zijn die deze groepen bijstaan en dat die in de uitzending uitvoerig aan het woord komen, maar het is voor de context ook belangrijk om onderscheid te maken tussen compensatie en preventie.

Als je een slachtoffer bent van een ongeval is het volledig logisch en terecht dat je compensatie wilt voor de opgelopen schade. Tegelijkertijd blijkt uit onderzoek dat werknemerscompensatiesystemen in de praktijk slechts een beperkte invloed hebben op preventie op de werkvloer. Met name in de jaren '90 was het idee erg populair dat werkgevers, uit angst voor hoge schadevergoedingen, meer aan preventie zouden doen en dat het hele arbeidsomstandighedenbeleid aan het privaatrecht kon worden overgelaten. Een systeem zoals we dat vooral kennen uit de Verenigde Staten.

Onderzoek laat daarentegen zien dat er in de praktijk slechts een minimale werking van compensatiesystemen uitgaat op het preventiebeleid van bedrijven. Daarom is het cruciaal om naast een compensatiesysteem ook actief preventiebeleid te voeren. Het nieuwe ongevalsonderzoek is juist ontwikkeld met het oog daarop, zoals de inspecteur in de uitzending ook duidelijk benadrukt. En zoals het Europees Sociaal Handvest aangeeft: dat is de hoofdtaak van de Arbeidsinspectie, preventie van ongevallen.

De nieuwe aanpak van de Arbeidsinspectie

In de uitzending koppelt Argos de moeizame strijd van arbeidsmigranten om compensatie te krijgen aan de nieuwe methode van ongevalsonderzoek door de Arbeidsinspectie. Deze methode houdt in dat de Arbeidsinspectie sinds enkele jaren, in de meeste gevallen, het onderzoek naar de oorzaak van een ongeval aan de bedrijven zelf overlaat. Het doel hiervan is dat bedrijven lering trekken uit het ongeval en met een verbeterplan komen, zodat toekomstige ongevallen kunnen worden voorkomen. Om het leerproces te waarborgen, voert de Arbeidsinspectie herinspecties uit om te controleren of bedrijven de maatregelen in de verbeterplannen daadwerkelijk implementeren.

Volgens de Arbeidsinspectie nemen de meeste werkgevers deze opdracht serieus, en leidt de nieuwe aanpak tot meer preventieve maatregelen. Recentelijk rapporteerde de Arbeidsinspectie dat 84% van de bedrijven waar een arbeidsongeval had plaatsgevonden en die het zelfonderzoek hadden uitgevoerd, alle maatregelen uit het verbeterplan hebben doorgevoerd.

Desondanks klinkt er in de uitzending scepsis over deze werkwijze. Verschillende geïnterviewden suggereren dat het nieuwe systeem nadeliger zou kunnen zijn voor slachtoffers van bedrijfsongevallen die compensatie willen. Bij het oude systeem onderzocht de Arbeidsinspectie na een ongeval de situatie altijd zelf en richtte ze zich vooral op beboetbare overtredingen. De reportage lijkt de aanname te maken dat slachtoffers die compensatie willen meer geholpen zijn met boetes dan met een verbeterplan. Het wordt mij echter niet duidelijk waarom dat het geval zou zijn.

In de laatste tien jaar hebben juist belangengroepen van slachtoffers van bedrijfsongevallen en nabestaanden van slachtoffers gepleit voor een andere aanpak. Zij benadrukten dat bestuurlijke boetes voor de werkgever de slachtoffers ook niet verder hielpen. Juist deze groep gaf aan dat ze liever zag dat er maatregelen werden genomen die een volgend ongeval kunnen voorkomen. Dat was een van de redenen om na te denken over een nieuw systeem.

In de uitzending komen een aantal letselschadeadvocaten aan het woord, die zich zorgen lijken te maken dat de rapporten die werkgevers nu opstellen minder gunstig zouden zijn voor werknemers in compensatiezaken. Maar ze geven niet aan of ze dat ook daadwerkelijk zien in de praktijk. Het blijft speculatie. Bovendien zou het ongevalsrapport in theorie ook niet zo'n belangrijke rol moeten spelen in schadevergoedingszaken. Er geldt immers, zoals Willemijn Roozendaal terecht opmerkt, een vorm van risicoaansprakelijkheid in deze gevallen: de bewijslast ligt bij de werkgever, die moet bewijzen dat de werknemer opzettelijk of bewust roekeloos handelde, anders is de werkgever per definitie aansprakelijk.

Als desondanks toch blijkt dat de nieuwe aanpak in de praktijk leidt tot minder succesvolle compensatieclaims, dan zou dat een problematisch neveneffect van de nieuwe werkwijze zijn. Maar tot nu toe is daar in de uitzending geen concreet bewijs voor geleverd. Zolang daar geen gegevens over zijn is de scepsis over het nieuwe ongevallenonderzoek voorbarig.

Ondermelding

Het echte probleem, daar raakt Argos in de uitzending wel aan, is de ondermelding van ongevallen. Dat is overigens niets nieuws. Dit probleem bestaat al zo lang als de Arbeidsinspectie zelf bestaat. Al in de jaren 1890 klaagden de eerste inspecteurs dat ze over bedrijfsongevallen in de krant moesten lezen.

De journalisten verwijzen naar een rapport van de Rekenkamer waarin een grafiek staat die laat zien dat de Arbeidsinspectie in de meeste gevallen van niet-melding relatief lage boetes oplegt, terwijl die in theorie kunnen oplopen tot 50.000 euro. Dat wordt flink uitvergroot. Maar verderop in datzelfde rapport staat dat naar de ervaring van de Arbeidsinspectie in de meeste gevallen onwetendheid de oorzaak is voor niet-meldingen. Als dat klopt, is het logisch dat de boetes meestal niet heel hoog uitvallen. Als bedrijven financieel geruïneerd worden omdat ze niet weten dat ze een ongeval moeten melden, schiet het middel ook een beetje het doel voorbij.

Dat betekent trouwens niet dat er nooit hoge boetes worden uitgedeeld. Uit de grafiek blijkt dat er wel degelijk een paar keer een zeer hoge boete is uitgedeeld. Vermoedelijk ging het in die gevallen om situaties waarin een werkgever wel bewust geprobeerd heeft een ongeval verborgen te houden.

Welwillende werkgevers

De ondermelding is een belangrijke context voor een ander punt waar de journalisten sterk op focussen: het idee – of misschien eerder het verwijt – dat het nieuwe ongevalsonderzoek uitgaat van "welwillende" bedrijven. Ik twijfel bij het gebruik van het woord "welwillend" in deze context. Het zelfonderzoek is namelijk niet vrijblijvend. Zoals de inspecteur in het interview duidelijk aangeeft: als bedrijven niet welwillend zijn, vallen ze bij de herinspectie door de mand.

Bovendien, wanneer je je richt op het thema ongevallenmeldingen, heb je bij voorbaat te maken met bedrijven die een minimale mate van welwillendheid getoond hebben, aangezien ze al bereid bleken een ongeval te melden. De bedrijven die echt niet welwillend zijn komen via deze meldingen eenvoudigweg niet in beeld en moeten op andere manieren worden opgespoord .

Paradoxen in toezicht

Signalen uit de samenleving zijn essentieel voor de Arbeidsinspectie, zoals ongevallenmeldingen, (anonieme) klachten en verzoeken om handhaving – en ook de verhalen van journalisten. Maar juist de meest kwetsbaren op de arbeidsmarkt, die afhankelijk zijn van hun werkgever voor bijvoorbeeld (povere) huisvesting, zijn terughoudend om een onveilige werkplek te melden en werken in bedrijven waar vakbonden vaak actief buiten de deur worden gehouden. Ze weten vaak niet wat hun rechten zijn.

Het paradoxale is dus dat de werknemers die de meeste bescherming nodig hebben, het moeilijkst een signaal kunnen afgeven. Dit probleem is ook niet nieuw: het is altijd al lastig geweest om de kwetsbare, ongeorganiseerde werknemers te bereiken, die een hoge drempel ervaren om over hun werkgever te klagen. Vroeger was dit vooral een probleem in de huisindustrie, waar de omstandigheden het slechtst waren, met onmenselijke werktijden en waar kinderarbeid altijd op de loer lag. Omdat woningen geen "werkplaatsen" waren, konden inspecteurs daar echter niet binnentreden (daarom de afbeelding van de thuiswever uit begin 20e eeuw).

In de uitzending gaat het vooral om het reactieve werk van de Arbeidsinspectie, het reageren op ongevallenmeldingen, maar juist het actieve inspectiewerk is van groot belang om deze paradox het hoofd te bieden. Het is cruciaal om naast het reageren op arbeidsongevallen misstanden actief op te sporen, vooral in de sectoren waar de kwetsbare groepen werken waar doorgaans weinig meldingen vandaan komen.

Boetes

Het valt me op dat Argos erg sterk focust op de boetes. De inspecteur zegt echter in zijn interview iets heel interessants over boetes, waar de aanwezigen in de studio niet op doorvragen. Sinds de invoering van draconisch hoge boetes in de schaduw van de inmiddels beruchte Fraudewet van 2012/2013, gaat een groot deel van de tijd van de Arbeidsinspectie op aan juridische kwesties. Het effect van de hogere boetes is dat de meeste werkgevers ze vrijwel direct aanvechten. Dit betekent dat de inspectie de zaken uitvoerig moet onderbouwen zodat ze stand houden voor een rechter en daarbij rekening moet houden met matigingsgronden en andere juridische complicaties. Dit vergt veel tijd van de inspecteurs.

De belangrijkste vraag: wat draagt deze juridische strijd bij aan de preventie van ongevallen? Als de tijd van de inspecteurs vooral opgaat aan de juridische strijd over boetes, komt dat de veiligheid op de werkvloer dan werkelijk ten goede?

Voor zover ik weet is er geen enkel onderzoek dat aantoont dat (hoge) boetes daadwerkelijk bijdragen aan betere preventie van ongevallen op de werkvloer. Vergeet bovendien niet dat de Arbeidsinspectie andere middelen heeft om werkgevers te dwingen de werkplek te verbeteren, zoals stillegging van het werk. Is dat in de praktijk niet een veel effectiever instrument?

De positie van arbeidsmigranten

Terugkomend op arbeidsmigranten: hoe zijn zij het beste geholpen? Als de focus volledig op compensatie ligt, ben je eigenlijk de put aan het dempen als het kalf al verdronken is, zoals het oud-Hollandse gezegde luidt. Uiteindelijk zijn ook arbeidsmigranten het meest gebaat bij goed preventiebeleid.

Wat wél werkt volgens onderzoek naar effectief preventiebeleid zijn actieve inspecties achter de voordeur van bedrijven. Niet alleen na een ongevalsmelding, maar juist voorafgaand daaraan.

Daarnaast verdient een belangrijke pijler van de Arbowet meer aandacht: artikel 12. Dat "de werkgever en de werknemers samenwerken bij de uitvoering van het arbeidsomstandighedenbeleid" en dat "de werkgever overleg voert met de ondernemingsraad of personeelsvertegenwoordiging over dit beleid en actief informatie uitwisselt." Uit onderzoek blijkt dat aandacht aan deze elementen daadwerkelijk bijdragen aan veiligere werkplekken.

De wet biedt alleen weinig mogelijkheden om hierop te handhaven. En zoals aangegeven, naast ondernemingsraden spelen ook vakbonden een cruciale rol in het vertegenwoordigen van de veiligheidsbelangen van arbeidsmigranten. Zij kunnen signalen doorgeven aan de Arbeidsinspectie en een verzoek tot handhaving indienen. Maar helaas zien we dat bedrijven die met veel flexibele arbeidsmigranten werken vakbonden actief buiten de deur houden.

Afsluitend

Om niet naïef over te komen: bij de echte uitbuiting van arbeidsmigranten heb je te maken met bedrijven die bewust de wet overtreden. Deze bedrijven zijn praktisch criminele organisaties, en daar zal niet snel een ondernemingsraad worden opgericht. Maar het is ook naïef om te denken dat deze problematiek kan worden aangepakt via de ongevallenmeldingen en het ongevalsonderzoek. Het arbeidsomstandighedenrecht is hier niet voor bedoeld, en hoge boetes in het kader van de Arbowet gaan geen oplossing bieden.

Subscribe now